Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej Tarnów (małopolskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Drewniany kościół Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej na tarnowskim Burku położony przy ulicy NMP to jedna z najstarszych świątyń w mieście. Został on zbudowany przed 1458 r. Według legendy do jego budowy użyto materiału ze starego kościoła, jaki stał wcześniej na miejscu katedry. Nie wiadomo, kto i kiedy zbudował w kościele na Burku pierwsze organy. Pewne przypuszczenia co do czasu ich powstania może rodzić datowanie chóru muzycznego, które określa się na ok. 1620 rok. Prawdopodobnie pierwszym instrumentem w dziejach kościoła był mały pozytyw, o czym mogą świadczyć wycięcia w balustradzie chóru muzycznego, odkryte w czasie ostatniego remontu organów. W 1853 r. kościół został gruntownie odnowiony staraniem ks. Michała Króla, ówczesnego proboszcza katedralnego1. Wcześniej był bowiem w tak złym stanie, że groził zawaleniem. Zapewne więc dawne organy uległy dotąd zniszczeniu. Ze względu na obecność cudownego obrazu Matki Bożej Szkaplerznej i związany z nim kult, kościół otrzymał tytuł Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej. W roku 1980 przy kościele erygowano parafię pod tym samym wezwaniem, a następnie zaczęto budowę kościoła parafialnego, również pod wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej, przy ul. Gumniska 24.

Obecny instrument w sanktuarium wybudował Jan Śliwiński ze Lwowa w roku 1887. Świadczą o tym przytoczone w dalszej części inskrypcje na piszczałkach, wymienienie w katalogu firmy Tarnowa wśród miejscowości, do których dostarczono organy, a także zapis w czasopiśmie diecezjalnym „Currenda”, w wykazie rzeczy sprawionych w parafii katedralnej od 1 stycznia 1886 do końca roku 1888: X. prałat Józef Leśny, sprawił figurę majową N. M. P. do katedry za 200 złr., a do kościółka N. M. P. na Burku organy nowe za 500 złr2.

W tym miejscu warto wspomnieć, iż w różnorodnych źródłach utrwalił się błędny rok 1877, prawdopodobnie przez umieszczenie na tabliczce firmowej medalu, który zdobyła firma Śliwińskiego na Krajowej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej we Lwowie, mającej miejsce właśnie w 1877 r. za własnego wyrobu organy systemu francuskiego3. Organmistrz prawdopodobnie prezentował wówczas instrument podobny do omawianego w niniejszym artykule: Organy p. Śliwińskiego są średniej wielkości, o pięciu dużych rejestrach i z klawiaturą na 4 ½ oktawy francuskie, na jakich wystawca kształcił się praktycznie na organmistrza. Mimo niewielkich rozmiarów posiadają ton silny, a intonacya jest bardzo miła i doskonale zastosowana do tych instrumentów, które odpowiadają poszczególnym rejestrom. Mianowicie rejestr fletowy jest bardzo przyjemny, a na uwagę zasługuje zastosowanie bocznych żaluzyj z pedałem do zmiany mocy głosów i wywołania crescendo4. Świadczy o tym też katalog wystawy: Śliwiński Jan, ze Lwowa. Organy systemu francuskiego (ekspresyjne) o pięciu dużych i kompletnych rejestrach cynowych5. Jednak choćby na podstawie różnic konstrukcyjnych (np. brak szafy ekspresyjnej) wiadomo, że z pewnością nie te organy trafiły do Tarnowa.

Ze względu na zachowanie niemalże w stanie oryginalnym, organy Jana Śliwińskiego w sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej „na Burku” pretendują do miana najstarszych w Tarnowie (formalnie cztery lata starszy jest instrument Jana Grocholskiego w kościele bernardynów, był on jednak kilkukrotnie przebudowywany). Z tego powodu ich wartość historyczną należy ocenić wysoko.

W kronice parafialnej znajdujemy informacje o remoncie organów w latach 1963-1964: Firma Biernackiego remontuje organy. Przesunięcie motoru i dmuchawy na wieżę, remont głosów, odsunięcie organów do ściany tylnej6. Po 14 miesiącach znajdujemy wpis świadczący o zakończeniu prac: Organy ustawia pracownik Biernackiego7.

W Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie zachowało się sprawozdanie z wizytacji dziekańskiej, która miała miejsce w roku 1970. Znajdujemy w nim wzmiankę o instrumencie: Organy w dobrym stanie, strojone w bieżącym roku, 5-o głosowe, głos brzydki /dudnią/, w przyszłości powinny być zmienione na delikatny i harmonijny organ odpowiadający małemu starożytnemu wnętrzu kościoła8. Na szczęście do tego nie doszło, dzięki czemu do dzisiaj możemy cieszyć oko i ucho instrumentem lwowskiego mistrza. W opisie pominięto szósty głos znajdujący się w sekcji pedału, a także informację, kto stroił instrument.

W 2015 roku instrument był bardzo rozstrojony, w ogólnym złym stanie. W dniach 7-9 lipca przed corocznym tygodniowym Odpustem Szkaplerznym Kazimierz Plewa z Nowego Sącza z pomocą miejscowego organisty Łukasza Tryby dokonał doraźnych poprawek: odkurzono wnętrze instrumentu (warstwa kurzu i sadzy sięgała miejscami 5mm), wyregulowano trakturę pedału, naprawiono luźne kapelusze głosów krytych, dokonano gruntownego strojenia wszystkich głosów. 17 lutego 2016 roku parafia zakupiła u organmistrza Andrzeja Kamińskiego z Warszawy używaną dmuchawę organową firmy Laukhuff z 2007 r. wraz z oryginalną skrzynką tłumiąco-filtrującą w idealnym stanie, celem wymiany w przyszłości przy okazji generalnego remontu. Dmuchawa ta była pierwotnie wstawiona do organów kościoła sióstr wizytek w Warszawie, jednak okazała się zbyt mała dla tamtejszego 12-głosowego pneumatycznego instrumentu. Organmistrz postanowił ją sprzedać i wymienić na większą.

W latach 2017-2019 chór muzyczny przeszedł konserwację techniczną i artystyczną. Według ekspertyz chór groził zawaleniem i wymagał natychmiastowej interwencji. Podjęto decyzję o zdjęciu przemalowań i odtworzeniu pierwotnego wyglądu empory. Prace prowadziła konserwator zabytków dr Anna Borowska z Krakowa. W ich trakcie zaszła konieczność rozbiórki instrumentu, którą wykonał 5 października 2017 r. organmistrz Krzysztof Deszczak z Lublina. Części zostały zabezpieczone i złożone w kościele parafialnym. Staraniem księdza proboszcza Piotra Mamaka na przełomie 2019 i 2020 r. miał miejsce generalny remont instrumentu w pracowni organmistrzowskiej Marty Kogut z Rybnika. W tym miejscu warto wspomnieć, że jest to jedyna kobieta w Polsce mająca dyplom organmistrza i prowadząca własny warsztat. Organy przeszły szereg specjalistycznych prac:

• wykonano gruntowne czyszczenie, naprawę i konserwację wszystkich piszczałek;
• piszczałki prospektowe zostały oczyszczone metodą piaskowania i wypolerowane;
• usunięto z piszczałek drewnianych grzyb i pleśń;
• na nowo oskórowano i odrestaurowano miechy;
• zainstalowano nowy system zasilania powietrznego;
• wykonano nową skrzynkę regulacyjną;
• zmieniono sprężyny w wiatrownicach;
• na nowo oskórowano klapy;
• wykonano nowe pulpety skórzane;
• odtworzono oryginalne ciśnienie powietrza oraz intonację;
• naprawiono i wyregulowano trakturę;
• wymieniono okładziny klawiszy diatonicznych pedału oraz całego manuału (diatoniczne wykonano z naturalnej kości wołowej);
• wszystkie głosy nastrojono;
• odtworzono pierwotny kolor szafy organowej.

Instrument zainstalowano w kościele wiosną roku 2020. Uroczystego poświęcenia dokonał w trakcie odpustu 16 lipca 2020 roku ksiądz biskup Andrzej Jeż, ordynariusz tarnowski.
Organy te, jak wszystkie małe instrumenty Jana Śliwińskiego, mają wiatrownice klapowo-zasuwowe. Powietrza dostarcza miech magazynowy, z dwoma podawaczami klinowymi, zasilany dźwignią do kalikowania ręcznego oraz dmuchawą elektryczną firmy Laukhuff umieszczoną w oryginalnej skrzynce tłumiąco-filtrującej. Stół gry jest wbudowany w lewy bok szafy organowej. Tabliczka firmowa budowniczego została umieszczona nad manuałem.

Prospekt neoklasycystyczny, zdobiony dekoracją snycerską, pozłacany. Jednosekcyjny, o płaskim konturze, pięcioosiowy, składający się z bliźniaczych wież i niższej części środkowej. Część środkowa składa się z centralnej lekko wysuniętej wieży zamkniętej belkowaniem i zwieńczonej szczytem, oraz pary segmentów zamkniętych arkadami. Wszystkie wieże ujęte lizenami dźwigającymi odcinki zredukowanego belkowania. Szafa organowa utrzymana w kolorystyce ciemnego drewna. Detal snycerski złocony.

Skala manuału: C-f3; skala pedału: C-f.

CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH GŁOSÓW:

[Subbas 16']: piszczałki kryte, drewniane, zlokalizowane na osobnej wiatrownicy klapowej, bez zasuwy. Głos bez klucza, włączony na stałe.
Principal 8': w dolnym rejestrze piszczałki drewniane kryte i otwarte, dalej metalowe otwarte, część w prospekcie.
Octava 4': metalowy, otwarty, inskrypcja: Octava 4 stóp robił Karol Nahorny monteûr dnia 17go Września 1887.
Flauto maiore 8': dolny rejestr drewniany kryty, dalej metalowy kryty, inskrypcja: Bourdon 8 stóp robił Franciszek Winiarski 1887 12/ Października.
Piccolo 2' : metalowy otwarty, inskrypcja: Picolo 2 stóp robił Karol Nahorny 1887 30/9 monteûr.
Flauto minore 4': w całości metalowy, kryty, cylindryczny, inskrypcja: Flauto minore 4 stóp robił Franciszek Winiarski 1887 12/ Października.

Inskrypcje znajdują się na pierwszych metalowych piszczałkach poszczególnych głosów, nad górnymi labiami.

Budowniczy
Jan Śliwiński
Rok zakończenia budowy
1887
Stan instrumentu
Bardzo dobry
Liczba głosów
6
Liczba klawiatur
I+P
Traktura gry
mechaniczna
Traktura rejestrów
mechaniczna
Dyspozycja instrumentu
ManuałPedał
1. Principal 8'1. [Subbas 16']
2. Octava 4'
3. Flauto maiore 8'
4. Piccolo 2'
5. Flauto minore 4'
Przypisy
1) Ks. Michał Król, Kościołek Najświętszej Maryi Panny na Burku w Tarnowie : co do osobliwości historycznych i starożytnych które w sobie mieści, w czasie odnowienia tegoż, Tarnów 1854.
2) „Currenda” [diecezji tarnowskiej] 1889, nr 2, s. 13.
3) Wystawa Krajowa Rolnicza i Przemysłowa, 8 października 1877, nr 24, s. 1.
4) Wystawa Krajowa Rolnicza i Przemysłowa, 29 września 1877, nr 20, s. 1.
5) Katalog Krajowej Wystawy Rolniczej i Przemysłowej we Lwowie 1877, s. 150.
6) Archiwum parafii MB Szkaplerznej w Tarnowie, kronika parafialna, wpis z 7 sierpnia 1963 roku.
7) Tamże, wpis z 17 listopada 1964 roku.
8) Archiwum Diecezjalne w Tarnowie, sygn. WD XLIII/28, Sprawozdanie ks. Rektora z Kościoła NMP w Tarnowie na Burku, przy wizytacji dziekańskiej w roku 1970.

Stół gry

Stół gry

Tabliczki rejestrowe

Tabliczki rejestrowe

Dźwignia do kalikowania i obudowa dmuchawy

Dźwignia do kalikowania i obudowa dmuchawy

Prospekt przed remontem

Prospekt przed remontem

Stół gry przed remontem

Stół gry przed remontem






Opis na medal

Powyższy artykuł został uznany przez Redakcję jako wzorcowy. Jest to szczególne wyróżnienie dla profesjonalnych opisów instrumentów: opartych o bogatą bibliografię oraz wizję lokalną, posiadających wyczerpujący i ciekawy opis, udokumentowanych zdjęciami w wysokiej rozdzielczości oraz powstałych z dbałością o szczegóły. Opis posiadający to wyróżnienie jest wzorem dla wszystkich innych i powinien być przez nie naśladowany. Potwierdza również wiedzę i umiejętności autora w zakresie analizy budowy instrumentu.






Opracował(a): Łukasz Tryba
Źródło: Zdjęcie prospektu sprzed remontu pochodzi ze zbiorów parafii
Zdjęcie stołu gry sprzed remontu: Paweł Pasternak


Ostatnia modyfikacja: 2020-10-28 13:49:21

Kościół NMP Królowej Polski (Mościce) (Tarnów) - 33 głosów
Kościół św. Stanisława Kostki (Tarnów) - 18 głosów
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa (Tarnów) - 45 głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!