Katedra św. Mikołaja Elbląg (woj. warmińsko-mazurskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Najstarszy kościół Starego Miasta Elbląga organy otrzymał dość szybko, bo już w 1397 roku. Ich lokalizacja pozostaje nieustalona. Mogły się bowiem znajdować na tzw. chórze dziecięcym (nad kaplicą Maryjną, ob. zakrystią) lub,co bardziej prawdopodobne, w nawie północnej, nad wejściem do kaplicy św. Tomasza.  W 1404 były odnotowano instrumenty organowe (organy małe i duże). 
Następna wzmianka pochodzi z roku 1547 i mówi, że oprócz starych organów znajdował się także pozytyw. Nowe organy zbudowano w latach 1588-1589, w okresie zajęcia kościoła przez luteran. Ich twórcą był Lorenz Hoffmann, budowniczy instrumentu w kościele Trzech Króli (1587-88). Remont przeprowadzono w 1612 roku. W 1683 r. Oloff Warre z Malborka wyremontował instrument za 100 talarów. Kwotę tą wyłożyła Rada Miejska. 

Gruntowną reperację wielkich organów, związaną zapewne z przebudową, zrealizował Andreas Hildebrandt z Gdańska. Nie są znane żadne szczegóły doyczące. wielkości instrumentu. W wyniku pożaru fary 26 kwietnia 1777 roku duży instrument spłonął wraz z emporą muzyczną w wielkim pożarze kościoła. Po katastrofie funkcjonował mały prowizoryczny instrument – mogły to być również owe małe organy, które mogły przetrwać pożar i późniejsze zawalenie sklepień. W 1803 r. ówczesny proboszcz kościoła św. Mikołaja, Valentinus Ganswindt, pragnąc zbudować nowe organy, sprzedał wiele cennych części wyposażenia kościoła. Z powodu okupacji francuskiej oraz śmierci Ganswidta do budowy nowego instrumentu nie doszło. 

Dopiero następny proboszcz, Andreas Rehaag, próbował początkowo rozwiązać rażący problem, kupując w 1809 roku za kwotę 570 talarów organy z rozbieranego kościoła jezuickiego w Braniewie. Jednak to nieudane wykonanie Wielkiej Niemieckiej Mszy Beethovena w 1817 roku zmobilizowało włądze kościelne do budowy nowego, godnego miejsca instrumentu. Początkowo nawiązano kontakt z organmistrzem Jacobem Preußem z Królewca, jednak finalnie zlecenie to otrzymał Christian Ephraim Ahrendt z Gdańska. Prace nad budową instrumentu trwały w latach 1818-1821. Miał on 35 rejestrów na dwóch sekcjach manuałowych i jednej pedałowej. Organy zasilało 6 miechów. Hauptwerk miał dwie wiatrownice, Oberwerk prawdopodobnie jedną, a pedał trzy: dwie w bocznych wieżach i jedną dużą z tyłu organów, dla największych rejestrów basowych. W dniu 21. października 1821 roku miało miejsce uroczyste poświęcenie nowych organów. Uroczystość miała charakter ekumeniczny, ponieważ podczas ceremonii śpiewał m.in. chór ewangelickiej parafii Mariackiej pod batutą muzyka miejskiego Christiana Urbana. 

Pierwszą gruntowną reperację dzieło Ahrendta przeszło w 1851 roku. Prace wykonał Johann Rohn z Ornety z kwotę 499 talarów. W 1863 roku za namową organisty Carla Eduarda Grunenbergera do organów dobudowano m.in. wolnowibrujący rejestr Clarinette 8'. Prace wykonał warsztat Augusta i Maxa Terletzkich, a odebrał je Królewski Dyrektor Muzyczny i organista kościoła św. Jana Ludwig T. Granzin. W późniejszym okresie instrument przechodził drobne reperacje. Na początku XX wieku powstał pomysł budowy nowej wieży kościelnej. Razem z tym chciano zbudować nowy instrument. Nową wieżę zbudowano w latach 1906-7. Już w 1906 podpisano umowę na budowę nowych organów z firmą A. Terletzki Inh. Ed. Wittek, mającą swoją siedzibę w pobliżu przy Wilhelmstraße 56. Nowy instrument miał mieć 45 głosów na trzech sekcjach manuałowych i jednej pedałowej. W wyniku problemów finansowych po olbrzymiej inwestycji budowę organów odkładano na późniejszy czas. Kolejną umowę ze zmodyfikowanym kosztorysem podpisano w październiku 1913 roku, jednak i tym razem budowa nie ruszyła. Przez ten cały czas instrument Ahrendta pozostawał już jedynie destruktem, a w kościele funkcjonował 4-głosowy isntrument zastępczy. Cztery lata później zarekwirowane zostały piszczałki prospektowe na cele wojenne. 

W 1925 roku temat budowy nowego instrumentu powrócił za sprawą działań nowego proboszcza Arthura Kathera. Tymaczasowa sytuacja, trwająca od prawie 20 lat, dawała ujmę kościołowi. Początkowo budowę miała realizować firma Wittek, jednak odstąpiono tej oferty na rzecz firmy Goebel z Królewca. Nowy instrument zbudowany został w 1926 roku i poświęcony w pierwszą niedzielę Adwentu (28 listopada). Koszt całej inwestycji wyniósł niecałe 35 tysięcy marek. Organy z 53 głosami były największym instrumentem na terenie diecezji warmińskiej. Goebel wyposażył je w upustowe wiatrownice i pneumatyczną trakturę, która przez wiele różnych czynników sprawiały problemy eksploatacyjne. Dlatego też w 1941 roku miała miejsce elektryfikacja instrumentu i rozbudowa do 55 głosów. Niestety, organy spłonęły w święto Matki Boskiej Gromnicznej 2. lutego 1945 roku, podczas oblężenia Elbląga przez Armię Czerwoną.

W latach 50., w czasie odbudowy świątyni, udało się władzom kościelnym pozyskać wrak organów kościoła ewangelickiego w Nowem nas Wisłą. Resztki oddano warsztatowi Zygmunta Pietrzaka we Włocławku. Nowe dzieło z 26głosami zamontowano w 1955 roku. Odbioru dokonano w listopadzie, a poświęcono 10 grudnia. Instrument miał następującą dyspozycję:

Manuał I Manuał II Pedał
Pryncypał 16'    Gedackt 8' Violon 16'
Pryncypał 8' Aeolina 8' Subbass 16'
Gamba 8' Flet 4' Fletbass 8'
Gemshorn 8; Flet leśny 2' Celllo 8'
Dubeltflet 8' Gemskwinta 1 1/3'    Chroałbas 4'
Oktawa 4' Sifflet 1' Puzon 16'
Rurflet 4' Cymbel II  
Kwinta 2 2/3'    
Oktawa 2'    
Kornet III    
Mixtura II-V    
Trompet 8'    

 

Połączenia: II/I, I/P, II/P, Super I/I, Sub II/I, Super II/I, Super II/II.

Mimo niewielkich rozmiarów oraz technicznych problemów, na organach w latach 80. i 90. XX wieku organizowane były festiwale organowe.

W 2011 roku miał miejsce remont i rozbudowa instrumentu, wykonana przez firmę Ziemiański ze Szczyrzyca. Przeszeregowano dyspozycję, powiększając ją do 32 rejestrów. Sprowadzono używany stół gry firmy Rieger-Kloss, co spowodowało zmianę systemu traktury. Wstawiono dwa miechy pływakowe, a także odrestaurowano zabytkową szafę organową, pochodzącą z Nowego. Obecnie instrument pełni jedynie funkcje liturgiczne i nie organizuje się żadnych koncertów.

 

Budowniczy
Zygmunt Pietrzak
Rok zakończenia budowy
1955
Stan instrumentu
Dobry
Liczba głosów
32
Liczba klawiatur
3+P
Traktura gry
elektro-pneumatyczna
Traktura rejestrów
elektro-pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIManuał IIIPedał
Hauptwerk Positiv Schwellwerk 
1. Pryncypał 16'1. Burdon 8'1. Gedakt 8'1. Subbas 16'
2. Pryncypał 8'2. Principal 4'2. Gamba 8'2. Violon 16'
3. Flet 8'3. Flet 4'3. Vox coelestis 8'3. Oktawbas 8'
4. Gemshorn 8'4. Rohrkwint 2 2/3'4. Principal 4'4. Fletbas 8'
5. Oktawa 4'5. Oktawa 2'5. Amabilis 4'5. Chorałbas 4'
6. Rohrflet 4'6. Scharf 3f.6. Flet leśny 2'6. Puzon 16'
7. Kwinta 2 2/3'7. Oboe 8' 7. Kwinta 1 1/3'
8. Oktawa 2'8. Cymbel 2f.
9. Kornet 3f.
10. Mikstura 2-5f.
11. Trompet 8'
Pomoce
Połączenia:
II/I
III/I
III/II
I/P
II/P
III/P
Sub II
Super I

4 wolne kombinacje, 2 wolne kombinacje pedałowe
Kombinacje stałe: Pleno, Tutti
wałek Crescendo
Tremolo
Rollschweller ab
Zungen ab
Handregister ab.







Opracował(a): Bartosz Skop
Źródło: Organy kościoła św. Mikołaja w Elblągu od schyłku XVIII do 1945 r. cz. 1, "Komunikaty Mazursko-Warmińskie" (w druku); Organy kościoła św. Mikołaja w Elblągu od schyłku XVIII do 1945 r. cz. 2, "Komunikaty Mazursko-Warmińskie" (w druku), Wizja lokalna.


Ostatnia modyfikacja: 2019-09-06 22:11:56

Kościół św. Wojciecha (Elbląg) - 16 głosów
Kościół św. Pawła Apostoła (franciszkanów) (Elbląg) - 19 głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!