Bazylika Nawiedzenia NMP (OO. Karmelitów) na Piasku Kraków (woj. małopolskie)

Opis Instrumentu

Krakowska świątynia karmelitańska swymi początkami sięga schyłku XIV w., a jej konsekracja odbyła się najprawdopodobniej w 1412 r. Pod względem dziedzictwa organowego jest to kościół wyjątkowy, nie tylko w skali Krakowa, ale całej Małopolski, wszak obecnie skrywa aż cztery niezależne, wciąż czynne instrumenty: jeden w nawie głównej, dwa w kaplicy Matki Bożej Piaskowej oraz jeden w tzw. kaplicy brackiej.

Pierwsza, pośrednia wzmianka o tutejszym instrumencie pochodzi z 1450 r., kiedy to odnotowano działalność miejscowego organisty. Organy, na których grał ów muzyk, powstały zapewne w pierwszej połowie XV stulecia. Kolejny instrument, dzieło Stefana Rothoze z podkrakowskiego Kazimierza (rodem z Przemyśla), był budowany przed 1494 r. Obiekt ów, przypuszczalnie zlokalizowany w prezbiterium, nie spłonął chyba w czasie pożaru, jaki wybuchł w 1587 r.

W 1647 r. karmelici płacili „organiście”, czy raczej organmistrzowi, który naprawiał organy i pozytyw. Jakkolwiek potop szwedzki pociągnął za sobą zniszczenia zabudowań klasztornych, można domniemywać, że wspomniane instrumenty nie uległy całkowitej destrukcji, bowiem inwentarz muzykaliów z 1665 r. wyszczególnia: „Pułorganie w małym Chorze” (tj. w prezbiterium, być może instrument identyczny z dziełem Stefana Rothoze) oraz „Pozytyw w puzdrze na Chorze wielkim” (w nawie głównej). Konsekracja odbudowanego kościoła przypadła na 1679 r., jednak już trzy lata wcześniej, mianowicie w 1676 r., płacono organmistrzowi Błażejowi naprawiającemu pozytyw, zapewne identyczny z instrumentem mobilnym. Analiza wzmianek z księgi rachunkowej pozwala stwierdzić, że organmistrz pochodził z Uścia, względnie miał tam swoją pracownię.

W latach 1676-1678 rzeczony Błażej z Uścia wykonał dla świątyni nowe organy z pedałem, które były naprawiane po raz pierwszy w roku ukończenia ich budowy. Dalsze reparacje miały miejsce w latach: 1681, 1682-1683 (organmistrz Błażej), 1688, 1694 (organmistrz Bartłomiej), 1696 (organmistrz Jan) oraz 1700.

Kolejny instrument, którego prospekt częściowo przetrwał do naszych czasów, został wybudowany w latach 1711-1713 przez dwóch organmistrzów: Wawrzyńca (inaczej: Laurentego) i Wojciecha. Dekorację zewnętrznej struktury sporządził snycerz imieniem Jan (Hans). Według XIX-wiecznego opisu, organy miały trzydzieści sześć głosów: siedemnaście w manuale głównym, siedem w pozytywie oraz dwanaście w pedale. Stół gry, częściowo zachowany do dnia dzisiejszego, wbudowany był centralnie w cokół szafy organowej.

Rok 1738 wiąże się z malowaniem i złoceniem prospektu. Fundatorem tego przedsięwzięcia był Antoni Szembek, podkomorzy krakowski. Jeśli chodzi o reparacje instrumentu, obejmujące nade wszystko klejenie miechów, to w latach 1746-1852, a więc w okresie niewiele przekraczającym jedno stulecie, odnotowywano je aż dwadzieścia dziewięć razy. Wśród wykonawców prac wymienieni zostali kolejno następujący organmistrzowie i rzemieślnicy: br. Marian (augustianin), Szymon Popioł (Popiołek, Popiołkiewicz), br. Maurycy, Kazimierz Kowalski, Józef Sitarski, Ignacy Ziernicki (Żernicki), a także Walenty (?) Wroński.

Na początku XIX w. kościół karmelitański „przygarnął” parafię pw. św. Szczepana, której macierzysta świątynia została zburzona. Wydarzenie to w pewnym stopniu rzutowało na historię organów, bowiem w 1889 r. z polecenia proboszcza tejże parafii, dostrzegającego rzekomo zły stan pewnych elementów wyposażenia wnętrza, zlikwidowano pozytyw na balustradzie chóru muzycznego. Pozostała część instrumentu musiała być w fatalnej kondycji, skoro w 1901 r. dwukrotnie wypożyczano zastępczą fisharmonię.

Ostateczną zagładę barokowych organów przyniósł ze sobą 1916 r. Wtedy właśnie z istniejącej szafy organowej wyrugowano wszystkie piszczałki wraz z mechanizmem. Szczęśliwie ocalał efektowny i bogato zdobiony prospekt sekcji głównej, przed którym tymczasowo stanął niewielki pozytyw Antoniego Sapalskiego z lat 1857-1858, mieszczący się przedtem na zachodnim chórze w kaplicy Matki Bożej Piaskowej.

W 1930 r. nawa główna wzbogaciła się o nowy, przesadnie obszerny, żelbetowy chór muzyczny, wykonany według projektu znanego architekta Franciszka Mączyńskiego. Najprawdopodobniej przy tej okazji zrodził się pomysł wyposażenia świątyni w całkowicie nowe organy. Krakowski organmistrz Stanisław Żebrowski przygotował nawet szkic neorokokowego prospektu, jednak przedsięwzięcie to nie doczekało się finalizacji, a na nowej emporze stanęła pusta szafa organowa, jedyny relikt instrumentu z lat 1711-1713.

Pod koniec 1946 r. rozpoczęto zbieranie ofiar pieniężnych z przeznaczeniem na organy. W czerwcu roku następnego firma Wacława Biernackiego z Krakowa ukończyła budowę nowego instrumentu ulokowanego za barokowym prospektem. Organy te, będące w pierwotnym założeniu częścią planowanego instrumentu o większych rozmiarach, miały tylko jedenaście głosów, jeden manuał i pedał, trakturę pneumatyczną oraz wolnostojący kontuar.

Instrument był remontowany w 1962 r., natomiast w 1980 r. pochodzące zeń wiatrownice, piszczałki i stół gry przeniesiono do karmelitańskiego kościoła w Pilźnie, gdzie funkcjonują do dnia dzisiejszego po przebudowie ukończonej w 1983 r.

Tymczasem krakowscy karmelici już w połowie 1977 r. zawarli umowę na wykonanie nowych organów z firmą Tadeusza Rajkowskiego z Włocławka. Budowa znacznie przedłużała się w czasie i została ukończona dopiero w 1981 r. Według protokołu odbiorczego, ten wyjątkowo kiepski instrument cechował się wadliwym wykonaniem oraz wprost „skandalicznym” brzmieniem. Był wyposażony w dwadzieścia osiem głosów (jakkolwiek w kosztorysie z 1977 r. przewidywano o trzy głosy mniej), dwa manuały i pedał, trakturę mechaniczną oraz wolnostojący kontuar. Zespół brzmieniowy ponownie umieszczono za dawnym prospektem z lat 1711-1713.

W obliczu powstania tak nieudanych organów, już w połowie 1989 r. zawarto umowę z firmą Jacka Siedlara z Modlnicy k. Krakowa celem podjęcia budowy nowego instrumentu przy maksymalnym wykorzystaniu istniejących elementów, zwłaszcza piszczałek. Prace organmistrzowskie, sfinalizowane przed końcem 1993 r., spotkały się z pozytywną oceną powołanej komisji. Stół gry wbudowany został w cokół barokowego prospektu organowego, który odnowiono w 1991 r. Pierwotny stół gry, siłą rzeczy usunięty ze swego pierwotnego położenia, jest obecnie przechowywany w klasztornych zbiorach muzealnych.

Instrument 30-głosowy, o trakturze mechanicznej i wiatrownicach klapowo-zasuwowych, z wbudowanym stołem gry o 2 manuałach (C-a3) i pedale (C-f1).

Prospekt organowy architektoniczny, barokowy, jednosekcyjny, dziewięciopolowy.

Budowniczy
Jacek Siedlar
Rok zakończenia budowy
1993
Stan instrumentu
Bardzo dobry
Liczba głosów
30
Liczba klawiatur
2+P
Traktura gry
mechaniczna
Traktura rejestrów
mechaniczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIPedał
1. Pryncypał 8'1. Flet Gedakt 8'1. Oktawbas 8'
2. Bourdon 16'2. Salicet 8'2. Chorałbas 4'
3. Flet Rurkowy 8'3. Vox Coelestis 8'3. Mixtura 4x
4. Kornet 5x [od f]4. Pryncypał 4'4. Trąbka 4'
5. Oktawa 4'5. Flet Otwarty 4'5. Fletbas 8'
6. Flet Leśny 2'6. Oktawa 2'6. Subbas 16'
7. Nasard 2 2/3'7. Sesquialtera 2x7. Puzon 16'
8. Szpicflet 4'8. Kwinta 1 1/3'8. Kontrabas 16'
9. Fagot 16'9. Mixtura 5x
10. Trąbka 8'10. Obój 8'
11. Mixtura 6x11. Clairon 4'
Pomoce
Połączenia (włączniki nożne): II-I, I-P, II-P.
Urządzenie dodatkowe: Tremolo (II manuał).
Stół gry

Stół gry

Szafa organowa (stan po 1929 r.)

Szafa organowa (stan po 1929 r.)

Relikty stołu gry z lat 1711-1713

Relikty stołu gry z lat 1711-1713

Stół gry organów firmy T. Rajkowskiego z lat 1977-1981

Stół gry organów firmy T. Rajkowskiego z lat 1977-1981

Rekonstrukcja pierwotnego wyglądu organów z lat 1711-1713 (rys. Michał Kołodziej)

Rekonstrukcja pierwotnego wyglądu organów z lat 1711-1713 (rys. Michał Kołodziej)








Opracował(a): Piotr Matoga
Źródło: P. Matoga, "Organy w Bazylice OO. Karmelitów na Piasku w Krakowie", Lublin 2014


Ostatnia modyfikacja: 2017-02-07 19:11:24

Kościół NMP Matki Kościoła (Prądnik Biały) (Kraków) - 29 głosów
Kościół Najświętszego Imienia Maryi (pijarów – Rakowice) (Kraków ) - 13 głosów
Kościół Stygmatów św. Franciszka z Asyżu (OO. Franciszkanów-Reformatów - Bronowice Wielkie) (Kraków) - 27 głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!