Katedra św. Mikołaja Bielsko-Biała (woj. śląskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Poruszając zagadnienie instrumentarium katedry św. Mikołaja, należy zwrócić uwagę na bogaty dorobek muzyczny parafii, a co za tym idzie na fakt, że obecne organy nie są pierwszym instrumentem tego typu w historii tej świątyni.

Pierwsza jakakolwiek informacja o istnieniu instrumentu piszczałkowego pochodzi z XVII w. Był to mały, 6-głosowy pozytyw, który spłąnął w pożarze kościoła w 1808 r. Tuż po odbudowie kościoła wypożyczono na kilka lat instrument z kościoła św. Stanisława w Starym Bielsku, który w tamtym czasie był filią kościoła św. Mikołaja. Był to także 6-głosowy pozytyw wykonany przez Jakoba Stankiewicza (lub też Szaukiewicz) z Zatora w 1804 r. W 1819 r. organmistrz Franz Harbisch z Brna ukończył budowę nowych, mechanicznych 22-głosowych organów, o 2 manuałach i pedale. Zostały one zastąpione nowym instrumentem zbudowanym w 1891 roku przez jedną z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych firm organmistrzowskich Gebrüder Rieger z  Jägerndorf (obecnie Krnov w Republice Czeskiej). Niewielki instrument, skatalogowany jako opus 312 tej firmy, odpowiadał kubaturze świątyni jeszcze przed rozbudową. Miał 16 głosów rozłożonych na sekcje dwóch manuałów i pedału, zaś system jego sterowania był mechaniczny.

Mająca miejsce w latach 1900–1910 rozbudowa kościoła spowodowała konieczność zmiany instrumentu na taki, który swoim brzmieniem wypełniłby nowe wnętrze, a zarazem o wysokich walorach artystycznych. Projekt nowych organów wykonał ówczesny organista kościoła św. Mikołaja, Viktor Clariß Czajanek (1876–1952), wybitny kompozytor i dyrygent, wychowanek ówczesnych autorytetów w dziedzinie muzyki, takich jak Leoš Janaček czy Antonin Dvořak.

Nowy, imponujący wielkością i jakością wykonania instrument o 50 głosach, trzech manuałach i pedale z trakturą pneumatyczną został zbudowany w latach 1914–1920, również przez firmę braci Rieger, jako opus 2034. Stosunkowo długi czas budowy tego instrumentu spowodowany był trwającą I wojną światową, podczas której wielu pracowników fabryki Riegera zostało powołanych do służby wojskowej, a materiał piszczałkowy został skonfiskowany na cele militarne. Ostatecznie instrument zainaugurowano podczas uroczystej Pasterki w grudniu 1920 r., a dzień wcześniej podpisano protokół kolaudacyjny odbioru technicznego orgnanów. Poprzedni instrument jeszcze przed budową nowego zdemontowano i przeniesiono do obecnej kolegiaty św. Wojciecha i św. Katarzyny w Jaworznie, gdzie do dziś służy celom liturgicznym i koncertowym.

Dyspozycja nowo wybudowanego instrumentu przedstawiała się następująco:

Manuał I Manuał II Manuał III Pedał
Principal 16' Lieblich Gedeckt 16'    Quintatön 16' Grand Bourdon 32'
Principal major 8'  Principal minor 8' Geigenprincipal 8' Principalbass 16'
Fugara 8' Viola di Gamba 8' Lieblich Gedackt 8' Violon 16'
Bourdon 8' Quintatön 8' Flûte harmonique 8' Salicetbass 16'
Hohlflöte 8' Traversflöte 8' Echo-Gamba 8' Subbas 16'
Gemshorn 8' Salicional 8' Aeoline 8' Octavbass 8'
Octave 4' Geigenprincipal 4' Vox coelestis 8' Cello 8'
Rohrflöte 4' Fugara 4' Prastant 4' Bassflöte 8'
Super-Octave 2' Flöte 4' Gemshorn 4' Octave 4'
Cornett 3-5 fach Octavin 2' Flûte oktaviante 4' Cornett 3 fach
Mixtur 5 fach Mixtur 3 fach Flageolet 2' Posaune 16'
Fagott 16' Clarinette 8' Harmonia aetherea 4 fach  
Trompete 8' Fagot-Oboe 8'    
Clarino 4'      

Połączenia: Manualkoppel III-I, Manualkoppel II-I, Manualkoppel III-II, Pedalkoppel I, Pedalkoppel II, Pedalkoppel III, Super-Octavkoppel III-I, Super-Octavkoppel II-I, Sub-Octavkoppel III-I, Sub-Octavkoppel II-I, Super-Octavkoppel I-Pedal i Sub-Octavkoppel II-Pedal

Urządzenia dodatkowe: 2 Frei einstellbare Kombination, Rohrwerk - Ausschaltung, Piano, Mezzoforte, Forte, Fortissimo, Tutti, automatischer Pedalumschaltung, Crescendo-Decrescendo i Schweller III Manual

Ciekawostką z okresu budowy nowego instrumentu, nie odnotowaną w żadnych dokumentach, była zamiana głosu Grand Bourdon 32’ w sekcji pedału na Quintbass 10 2/3’. Zdecydował o tym prawdopodobnie brak miejsca.

Rzeczywistość lat powojennych na terenie Polski i związany z nią nakaz opuszczenia kraju przez Viktora Czajanka spowodowały zmianę na stanowisku organisty bielskiej fary. Od 1947 roku posadę tę piastował wybitny organista, kompozytor, pedagog i dyrygent Władysław Lindert (1920–2013). Dzięki jego inicjatywie w 1952 roku miał miejsce pierwszy poważny remont organów, połączony z ich niewielką przebudową. Miał on na celu unowocześnić i rozszerzyć możliwości brzmieniowe instrumentu. Zainstalowano więc nowoczesny jak na tamte czasy kontuar, zachowany do dziś w lekko zmienionej formie, oraz trakturę elektropneumatyczną. Poszerzona została także skala klawiatur manuałowych do a3, jednakże nie było to związane z uzupełnieniem wiatrownic i piszczałek, dlatego dźwięki gis3 i a3 w I manuale są nieme, zaś w manuałach II i III wykorzystują zakres należący poprzednio już do skali superów. Dokonano również zmian w zestawie połączeń oktawowych usuwając wszystkie połączenia suboktawowe oraz połączenie superoktawowe I-Pedał, dodano zaś połączenia superoktawowe III-II, II-II i III-III. Ograniczono ilość stałych kombinacji do Piano, Forte i Tutti oraz dobudowano tremolo manuału III. Dokonano także zmian w dyspozycji instrumentu: w manuale I głos Fugara 8’ został zastąpiony głosem Szarf 3x, w II manuale w miejsce głosu Fugara 4’ umiejscowiono głos Sesquialtera 2x, a w III manuale głos Echo-Gamba 8’ został wymieniony na Nazard 2 2/3’, głos Flûte harmonique 8’ na Sifflet 1’, zaś Gemshorn 4’ zastąpiono głosem Tercflet 1 3/5’. Jednocześnie wszystkie nazwy głosów zostały spolszczone. Wszystkie te prace wykonała firma Wacława Biernackiego z Krakowa. 

Z biegiem czasu eksploatujący się instrument poddawano remontom i kolejnym modernizacjom. W latach 1990–1991 dokonano remontu organów, którego wykonawcą był Krzysztof Jakubowski. Przywrócono je do pełnej sprawności technicznej i muzycznej. Dokonano wtedy wymiany wszystkich membran oraz zamieniono miejscami dwa głosy, czyli Gambę 8’ (z manuału II do III) i Sifflet 1’ (odwrotnie), co poprawiło proporcje brzmieniowe między sekcjami II i III manuału. Cztery lata później w organach zamontowano pierwszy w okolicy system komputerowy. Posiadał 800 tzw. wolnych kombinacji, które umożliwiały grającemu programowanie i szybkie zmiany poszczególnych zestawów brzmieniowych instrumentu (wykonawcą był Sławomir Syjota z Kóz). Kolejny remont odbył się w 2006 roku (wykonawcy: K. Jakubowski, S. Syjota). Objął on całkowite czyszczenie wnętrza instrumentu, odnowienie kontuaru i zamontowanie nowego systemu elektronicznego, tym razem z 512 kombinacjami. Dokonano również wymiany elektromagnesów oraz zlikwidowano głos Szarf 3x w I manuale, w miejsce którego wstawiono Gambę 8’.

Całość instrumentu zamknięta została w eklektycznej szafie organowej z bogatą dekoracją snycerską z drewna iglastego, a która swoimi detalami koresponduje z równie eklektyczną neostylową szatą architektoniczną wspomnianej wcześniej nowej części kościoła. Prospekt organów ozdabiają napisy w języku łacińskim: Hostias et Preces Tibi Domine Laudis Offerimus, Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth! Pleni sunt coeli et terra gloria Tua. Hosanna in excelsis oraz Cantate Deo Psalmum dicite Nomine Eius.

Instrument dzisiaj ma łącznie 51 głosów, 3 manuały i pedał oraz trakturę elektropneumatyczną. W powietrze zasila go oryginalna dmuchawa elektryczna z 1920 r. firmy Meidinger. Łącznie z prospektem organowym we wnętrzu organów znajduje się ok. 3500 piszczałek, które zróżnicowaną wielkością (waha się ona od paru centymetrów do ponad 6 metrów) tworzą jedną harmonię, nadając tym samym wyjątkowy, unikalny i nade wszystko sakralny charakter wnętrza katedry św. Mikołaja. Pewną ciekawostką w dyspozycji są głosy przedęte: Trawersflet 8’, Flet 4’ i Oktawina 2’ w manuale II oraz Flet oktawiant 4’ i Flageolet 2’ w manuale III. Organy mają również 3 głosy językowe przelotowe: Fagot 16' w manuale I, Klarnet 8' w manuale II i Obój 8' w manuale III.

Warto zaznaczyć, że mimo swojej bogatej historii, organy te pozostają nadal największym instrumentem tego typu w Bielsku-Białej, a także należą do jednego z największych instrumentów diecezji bielsko-żywieckiej. Jest to instrument o nieprzecenionej wartości, który jest wykorzystywany nie tylko w służbie liturgicznej, ale również w ramach odbywających się tutaj koncertów organowych, czy nagraniach płytowych. W roku 1999 w Katedrze Instrumentologii Instytutu Muzykologii KUL powstała praca magisterska o organach w kościele św. Mikołaja. Na organach odbywają się również zajęcia pedagogiczne i kursy mistrzowskie, jak np. Ogólnopolskie Warsztaty Interpretacji Muzyki Organowej Mariana Sawy, wybitnego polskiego organisty i kompozytora. Organy były także bohaterem wykładu „Organy katedry św. Mikołaja, czyli matematyka, fizyka i informatyka w jednym instrumencie" podczas XIX Beskidzkiego Festiwalu Nauki i Sztuki.

Budowniczy
Rieger
Rok zakończenia budowy
1920
Stan instrumentu
Dobry
Liczba głosów
51
Liczba klawiatur
3+P
Traktura gry
elektro-pneumatyczna
Traktura rejestrów
elektro-pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIManuał IIIPedał
1. Pryncypał 16'1. Gedekt 16'1. Kwintaton 16'1. Pryncypał 16'
2. Pryncypał 8'2. Pryncypał 8'2. Pryncypał 8'2. Violon 16'
3. Burdon 8'3. Kwintaton 8'3. Gedekt 8'3. Salicet 16'
4. Holflet 8'4. Trawersflet 8'4. Flet harmoniczny 8'4. Subbas 16'
5. Róg kozi 8'5. Salicet 8'5. Aeolina 8'5. Quintbass 10 2/3'
6. Gamba 8'6. Pryncypał 4'6. Gamba 8'6. Oktawbas 8'
7. Oktawa 4'7. Flet 4'7. Vox Coelestis 8'7. Fletbas 8'
8. Rurflet 4'8. Oktawina 2'8. Praestant 4'8. Cello 8'
9. Superoktawa 2'9. Sifflet 1'9. Flet oktawiant 4'9. Oktawa 4'
10. Kornet 3-5 ch.10. Sesquialtera 2 ch.10. Nasard 2 2/3'10. Kornet 3 ch.
11. Mixtura 5 ch.11. Mixtura 3 ch.11. Flageolet 2'11. Puzon 16'
12. Fagot 16'12. Klarnet 8'12. Tercflet 1 3/5'
13. Trompet 8'13. Harmonia aetheria 4 ch.
14. Clarino 4'14. Obój 8'
Pomoce
Połączenia: I-P, II-P, III-P, II-I, III-I, III-II, Super II-I, Super III-I, Super II, Super III-II, Super III
Setzer (512 kombinacji), automat pedału, włącznik połączeń super, włącznik głosów językowych, Tutti, crescendo, crescendo programowane ręcznie (CrA), żaluzja manuału III, tremolo manuału III
Stół gry

Stół gry

Fragment sekcji manuału I i pedału

Fragment sekcji manuału I i pedału

Fragment sekcji manuału II

Fragment sekcji manuału II








Opracował(a): Maciej Leśniak
Źródło: Jadwiga Jasińska, Tradycje Muzyczne Kościoła św. Mikołaja w Bielsku - Białej, Lublin 1998 (praca dyplomowa)
Jerzy Kukla, Organy i organiści bielscy w I połowie XX wieku
Informacje własne oraz uzyskane od Daniela Strządały


Ostatnia modyfikacja: 2020-01-10 21:13:58

Instytut Teologiczny św. Jana Kantego – aula (Bielsko-Biała) - 11 głosów
Kościół Trójcy Świętej (Bielsko-Biała) - 8 głosów
Kościół św. Maksymiliana (Aleksandrowice) (Bielsko-Biała) - 51  (45 ) głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!