Bazylika św. Antoniego z Padwy Rybnik (śląskie)

Niezachowane organy firmy Schlag & Söhne

Kościół św. Antoniego, należący wówczas do parafii Matki Bożej Bolesnej, wzniesiono w latach 1903–1905. Jeszcze przed jego poświęceniem świdnicka firma Schlag & Söhne ze Świdnicy zbudowała w latach 1906–1907 duże organy umieszczone w szafie z neogotyckim prospektem zaprojektowanym przez Ludwiga Schneidera, architekta kościoła. Umowę na budowę organów zawarto 20 czerwca 1905 r. Koszt ich budowy wyniósł 26973 marki i 75 fenigów. Odbiór, poświęcenie organów oraz koncert inauguracyjny odbyły się w dniach 21 i 22 maja 1907 r. Były to wówczas największe organy na terenie Górnego Śląska. Ich dyspozycja była następująca:

¹) od Gis w prospekcie
²) prospekt
³) od A w prospekcie
⁴) transmisja z manuału III

Połączenia: Manual-Koppel II-I, Manual-Koppel III-I, Manual-Koppel III-II, Pedalkoppel zu I, Pedalkoppel zu II, Pedalkoppel zu III, Superoctavcoppel II an II mit oberen Octaven
Stałe kombinacje: Piano, Mezzoforte, Forte, Tutti
Urządzenia dodatkowe: dwie wolne kombinacje, Pianopedal, Rohrwerkeabsteller, Crescendo, Schwellwerk III man, Windanzeiger, Kalkantenzug

Organy miały 12 wiatrownic. Ciśnienie wynosiło 93 mm słupa wody. Piszczałki prospektowych pryncypałów wykonane były ze stopu 87% cyny, pozostałe metalowe ze stopu 75%.

W 1917 r. organy zostały uszkodzone przez złodziei i w tym samym roku pozbawione części piszczałek na cele wojenne. Kolejnych uszkodzeń doznały podczas III powstania śląskiego w 1921 r. Następnie zostały wyremontowane przez rybnicką firmę Klimosz i Dyrszlag, która opiekowała się instrumentem do wybuchu II wojny światowej

W 1945 r. organy ucierpiały na skutek wojennej i powojennej dewastacji. Uszkodzeniu uległ trzymanuałowy stół gry, prospekt z rzeźbami i neogotycką ornamentyką, a także wiatrownice, kanały powietrzne i przewody traktury pneumatycznej. W następnym roku instrument zdemontował Józef Ludwig wraz z pomocnikiem – stolarzem o nazwisku Ptaszyński. W 1947 r. instrument za cenę 3 milionów złotych złożyła i uruchomiła firma Klimosz-Ludwig, którą posądzono o przywłaszczenie części ołowianych przewodów przy okazji prac. Ks. Emanuel Płonka zalecił wówczas zbudowanie nowego, dwumanuałowego stołu gry, umieszczonego z boku przy balustradzie chóru, a nie pośrodku. Dotychczasowe sekcje manuałów II i III miano połączonyć w jedną sekcję manuału II. W kolejnych latach instrument poddawano dalszym przeróbkom i poprawkom, gdyż jakość materiałów użytych podczas remontu w 1947 r. była słaba. W 1958 r. zdecydowano się na modernizację prospektu według projektu Ryszarda Franke z Rybnika. Koszt inwestycji miał wynieść 48000 złotych. Prace ukończono w marcu 1959 r., jednak już 14 października tego samego roku organy spłonęły doszczętnie w pożarze kościoła.

Organy istniejące

Obecnie istniejący instrument zbudowała w latach 1960–1965 firma Biernacki. Jako pierwszy powstał instrument w prezbiterium z własnym stołem gry, której ukończenie planowano na koniec 1960 r. Na organach w prezbiterium można grać z głównego stołu gry. Piszczałki drewniane powstały w Krakowie, zaś piszczałki metalowe – w warszawskiej wytwórni panów Firleja, Andrasika i Zawadzkiego. Głosy językowe wykonała firma Laukhuff.

Skala manuałów: C–c⁴; skala pedału: C–g¹.

Opis instrumentu według kosztorysu z 1960 r.

STRUKTURA głównych organów umieszczona będzie w środkowej nawie chóru i wykonana będzie z drzewa dębowego wg. projektu architektonicznego przedłożonego do zatwierdzenia. Piszczałki frontowe wykonane będą z blachy cynkowej, aluminjowane. Organy za Wielkim Ołtarzem umieszczone będą w skrzyni akustycznej zawieszonej na dźwigarach z okiennicami otwieranymi klapami nożnymi w kontuarze. Skrzynia ta będzie całkowicie zakryta przez Wielki Ołtarz.

KONTUAR głównych organów systemu przekaźnikowo-elektrycznego o czterech manuałach i pedale. Klawiatury manuałowe o 61 klawiszach, klawiatura pedałowa o 32 klawiszach. Rejestry Główne oraz cztery rzędy Rejestrów Wolnej Kombinacji umieszczone będą na bokach klawiatur manuałowych. Płytki registrowe z masy plastycznej oznaczone kolejną numeracją i napisami kolorowanymi. Przyciski ręczne umieszczone będą pod klawiaturą I manuału też oznaczone napisami kolorowanymi. Przyciski nożne nad klawiaturą pedałową i napisami podświetlonymi. Klapy nożne umieszczone nad klawiaturą pedałową połączone z zegarami umieszczonymi nad klawiaturami. Ponad klawiaturą manuału IV lampki kontrolne obrazujące działanie przycisków, zabezpieczenia, działania silników przy wentylatorach oraz Voltomierz i sygnał od Ołtarza. Szafka kontuaru z drzewa dębowego, przy klawiaturach wykładana fornirem polerowanym. Przykrycie kontuaru żaluzjowe. Klawiatura pedałowa radjalna. Ławka i pulpit do nut.

KONTUAR organów za Wielkim Ołtarzem systemu przekaźnikowo-elektrycznego na dwa manuały i pedał. Rejestry Główne i Wolna Kombinacja umieszczone nad klawiaturą II manuału i oznaczone kolejną numeracją i napisami kolorowanymi. Przyciski pod klawiaturą manuału I też oznaczone napisami kolorowanymi. Szafka kontuaru z drzewa dębowego przy klawiaturach wykładana fornirem polerowanym. Przykrycie kontuaru rolkowe. Klawiatura pedałowa radjalna. Ławka i pulpit do nut. W kontuarze tym będzie specjalne urządzenie /klapa/ poruszane nogą, przy pomocy którego można będzie włączać do manuału I kolejno wszystkie głosy od najcichszych do pełnych organów z głównego chóru.

WIATROWNICE systemu stożkowo-pneumatycznego na 87 głosów, podzielone na cztery manuały i pedał główny oraz dwa manuały i pedał do organów za Ołtarzem. Relais przy wiatrownicach elektromagnetyczne. Mieszki i membrany z tworzywa lub simili, stożki z drzewa twardego, obciągane skórą. Piszczałki wpasowane na kloce rozdzielcze z odpowiednimi odstępami, umożliwiającymi łatwy dostęp do poszczególnych głosów. Ławeczki do mocowania piszczałek oraz listwy do zawieszenia większych piszczałek. Drzewo wiatrownic impregnowane i pokryte lakierem wodnoodpornym.

PISZCZAŁKI metalowe, większe z blachy cynkowej z labiami, stroikami i stopkami ze stopu cynowego, aluminjowane. Piszczałki metalowe mniejsze ze stopu cynowego, właściwego dla danego głosu, polerowane. Piszczałki językowe w głowach ołowianych, ramki i języki z mosiądzu, druty stroikowe z fosforobrązu. Tuby większe z blachy cynkowej, mniejsze cynowe, do głosów pedałowych tuby drewniane. Piszczałki drewniane z drzewa sosnowego lub świerkowego, wewnątrz malowane farbą klejową, z zewnątrz impregnowane i pokryte lakierem.

MIECHY systemu skrzyniowego, opony z tworzywa. Czerpak przy głównym miechu poruszany nogą, umożliwiający korzystanie z części organów na wypadek braku prądu do silnika wentylatora. Miechy-regulatory do każdego manuału. Do każdego miecha skrzynka regulująca automatycznie dopływ powietrza z wentylatora.

WENTYLATORY turbinowe, tłoczące, odpowiedniej wielkości do organów na ciśnienie do 130 mm. słupa wody. Obudowa i wirnik drewniane. Wirniki osadzone bezpośrednio na wale silników elektrycznych na prąd zmienny 220/380 volt o łącznej mocy do 6 k.m.

AKUMULATORY ołowiowe na prąd stały 24 volt automatycznie ładowane przy pomocy prostownika selenowego, sieciowego. Dzięki akumulatorom możliwe jest korzystanie z części organów nawet w czasie braku prądu w sieci prądu zmiennego. Zabezpieczenie automatyczne prostownika oraz bezpieczniki na złączach kabla łączącego zaciski akumulatorów z siecią zasilającą prądem stałym o napięciu 24 v.

STOJAKI połączeniowe do dwóch kontuarów systemu przekaźnikowego. Sprężyny stykowe z blachy nowosrebrnej nabijane podwójnymi stykami z utwardzonego srebra. Okablowanie stojaków drutem schematowym mosiężnym i miedzianym, izolowanym bawełną kolorową nasyconą parafiną. Końcówki przewodów rozprowadzone do łączówek oznaczanych i polutowane. Obudowa stojaka tłumiąca jego pracę z drzewa impregnowanego i lakierowanego.

ECHA czyli skrzynie akustyczne z żaluzjami na wszystkie głosy manuału III i IV głównych organów oraz na manuały I i II organów za Ołtarzem. Ściany skrzyń szczelnie obite płytami spilśnionymi. Skrzydła okiennic poruszane specjalnym mechanizmem elektro-pneumatycznym uruchamianym klapami nożnymi w kontuarach.

MONTAŻ organów w kościele, najpierw organów za Wielkim Ołtarzem, a następnie organów na głównym chórze. Kabina dla organów za Wielkim Ołtarzem umocowana będzie na dźwigarach żelaznych. Wiatrownice w głównych organach będą umocowane też na dźwigarach żelaznych osadzonych w murze. Miechy główne i regulatory oraz wentylatory i prostowniki z akumulatorami umieszczone będą w bocznej nawie chóru. Połączenie kanałami i przewodami powietrznymi wentylatorów z miechami i miechów z wiatrownicami. Wyregulowanie i zróżnicowanie ciśnienia powietrza w poszczególnych miechach i regulatorach. Połączenie kablem wielożyłowym, opancerzonym, kontuarów ze stojakami połączeniowymi i stojaków z relais wiatrownic i mechanizmem kanałów registrowych. Polutowanie końcówek kabli do łączówek oznaczonych napisami. Rozprowadzenie zasilania prądem stałym 24 v. do wszystkich części elektrycznych mechanizmu organów. Zabezpieczenie każdego obwodu bezpiecznikami topikowymi obliczonymi na maksymalne zapotrzebowanie prądu. Wyregulowanie na działanie mechanizmu pneumatycznego i elektrycznego. Wpasowanie i umocowanie piszczałek w stołeczkach i na listwach mocujących przy pomocy wieszaków przylutowanych do piszczałek.

INTONACJA charakterystyczna i równa każdego głosu, sharmonizowanie ze sobą poszczególnych głosów, całych zespołów i organów głównych z organami za Wielkim Ołtarzem.

STROJENIE organów równe i czyste wg. kamertonu „paryskiego” mającego a-880 drgnień na sekundę przy temperaturze plus 15 st. C.

UWAGA – W czasie intonowania organów Rzeczoznawcy wyznaczeni przez Zamawiającego organy mają prawo do kontrolowania brzmienia poszczególnych głosów, projektowania zmian co do brzmienia głosów, względnie zamiany całych głosów lub brzmienia na inne. Uwagi i życzenia Rzeczoznawców przekazane przez Zamawiającego organy będą dokładnie wypełnione.

GWARANCJA za trwałość materjałów i solidne wykonanie na lat 10, oprócz strojenia.