Kościół św. Józefa Oblubieńca NMP Breń (zachodniopomorskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Autorem instrumentu był Georg Friedrich Grüneberg, założyciel warsztatu organmistrzowskiego działającego od 1782 roku na szczecińskim Podzamczu. Prowadził on zarówno budowę nowych instrumentów, m.in. w Chojnicach, Szczecinie i Schwedt, jak również prace naprawcze i przebudowy starszych organów, m.in. w Kamieniu Pomorskim oraz w Szczecinie. Wykształcenie zawodowe zdobywał początkowo w warsztacie ojca, a następnie współpracował w Szczecinie z organmistrzem Johannem Gottliebem Mehnertem (1720–1781), którego zakład przejął po jego śmierci, kontynuując jego działalność w niezmienionej lokalizacji.

W 1805 roku Grüneberg zbudował nowy, trzynastogłosowy instrument dla osiemnastowiecznego kościoła w Drezdenku nad Notecią. Prace realizowane były przy udziale czterech organmistrzów pozostających pod jego nadzorem, w tym syna Augustа Wilhelma Grüneberga, który kilka lat później przejął prowadzenie warsztatu. W 1902 roku dawny kościół w Drezdenku został rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono nową, neogotycką świątynię, wyposażoną w organy Wilhelma Sauera. Instrument autorstwa Grüneberga nie uległ jednak zniszczeniu, przetrwał rozbiórkę i został translokowany do nowo wybudowanego kościoła w Breniu (niem. Brensee, gmina Bierzwnik). Przypadek ten stanowi rzadki, a być może jedyny udokumentowany w regionie przykład translokacji instrumentu z tej epoki.

Instrument stylistycznie należy do północnoniemieckiej szkoły organmistrzowskiej, ukształtowanej działalnością brandenburskiego mistrza Joachima Wagnera. Organy Georga Friedricha Grüneberga stanowią kontynuację tej tradycji, co można wiązać z pewnym zapóźnieniem stylistycznym warsztatu, będącym konsekwencją jego funkcjonowania w relatywnie zubożałym kulturowo Szczecinie, który w tym czasie pozostawał twierdzą. Dzięki temu instrument zachowuje cechy estetyczne i konstrukcyjne charakterystyczne dla późnego baroku północnoniemieckiego, pomimo powstania już w początkach XIX wieku.

Stół gry wbudowany jest w centralną część cokołu szafy organowej i zamykany dwuskrzydłowymi drzwiczkami. Manubria rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach manuału. Instrument posiada jedną klawiaturę ręczną, z klawiszami w układzie odwróconym kolorystycznie (czarne diatoniczne, białe chromatyczne), charakterystycznym dla epoki. W wieży zachowały się dwa miechy klinowe, na których umieszczone są pojedyncze piszczałki. Przetrwała również traktura, klapowo-zasuwowe wiatrownice pedału oraz uszkodzona manuału. W jej wnętrzu znajduje się wklejka autorstwa budowniczego o następującej treści (tłumaczenie własne): Zbudowany w 1805 roku przez Georga Friedricha Grüneberga w Szczecinie. Współpracowali przy nim August Wilhelm Grüneberg, Johann Wetzerich, Friedrich Frömche i Carl Mittelstadt.

Szafa organowa utrzymana jest w stylistyce późnobarokowej i cechuje się osiową, pięciopolową kompozycję architektoniczną. Składa się z pięciu pól piszczałkowych, z których dwa skrajne oraz pole centralne uformowane są w kształcie wykuszy, natomiast dwa pola pośrednie pozostają cofnięte, co nadaje prospektowi rytmiczną, falującą linię elewacji. Pole centralne jest najszersze i najwyższe, zwieńczone łamanym, falującym gzymsem oraz dekoracją snycerską w postaci glorii z promienistym motywem i centralnym medalionem. Układ piszczałek w polach wykuszowych ma formę łagodnych łuków, natomiast w polach bocznych przybiera układ wachlarzowy o zróżnicowanych wysokościach.

Pomiędzy polami rozmieszczono bogato rzeźbione, pierwotnie złocone ornamenty roślinne, głównie akantowe i wolutowe, skoncentrowane w strefach przejściowych oraz w partiach zwieńczeń. Gzymsy mają formę łamaną i falującą, a górna linia prospektu jest nieregularna i stopniowana wysokościowo. Cokół szafy posiada charakter architektoniczny; w jego centralnej części wbudowany jest stół gry, powyżej którego znajduje się balustrada o pionowym układzie tralek. Prospekt zawiera łącznie 60 atrap piszczałek wykonanych z rurek PCW. Obecnie szafa pozbawiona jest białej polichromii, którą pierwotnie była w całości pokryta.


Budowniczy
Georg Friedrich Grüneberg
Rok zakończenia budowy
1805
Stan instrumentu
Bardzo zły
Liczba głosów
13
Liczba klawiatur
I+P
Traktura gry
mechaniczna
Traktura rejestrów
mechaniczna
Dyspozycja instrumentu
ManuałPedał
Hauptwerk 
1. Principal 4’1. Subbass 16’
2. Principal 8’2. Violon 8’
3. Flaute 4’3. Posaune 8’
4. Gedact 8’
5. Octav 2’
6. Nassard 2 2/3’
7. Mixtur 4 f.
8. Quinte 1 1/3’
9. Trompet disc. 8’
10. Cornet disc. 3f.
Pomoce
Evacuant, Sonne, Glocke, Tremulant
Stół gry

Stół gry

Traktura gry

Traktura gry

Wklejka w komorze klapowej wiatrownicy manuału

Wklejka w komorze klapowej wiatrownicy manuału

Urządzenie Sonne

Urządzenie Sonne

Miechy klinowe

Miechy klinowe

Widok boczny szafy organowej

Widok boczny szafy organowej

Szkic organów

Szkic organów






Źródło

Brandenburgisches Landeshauptarchiv, sygn. 33B 745, Königliches Konsistorium der Neumark in Küstrin. Reparatur des Kirchturms und der Kirchenglocke und Erweiterung der Kirche, 1774–1809
W. Bergelt, Erfreuliche Raritäten zum Weihnachtsfest 2017. OrgellandschaftBrandenburg, https://www.orgellandschaftbrandenburg.de/forschung/ [dostęp: 5 sierpnia 2025]
https://bren.parafialnastrona.pl/historia-parafii [dostęp: 7 sierpnia 2025]
Karta zabytku nieruchomego (opr. Kazimiera Kalita Skwirzyńska, 2016), https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-239782/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_32_EN.455692/1 [dostęp: 7 sierpnia 2025]

Autor
Jan Kułakowski


Ostatnia modyfikacja: 2026-02-01 22:33:01