Archikatedra Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja Frombork (warmińsko-mazurskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Najstarsze wzmianki dotyczące organów katedralnych sięgają początku XVI wieku. Wspomina się o umowie na budowę organów zawartą z organmistrzem Janem z Chojnic 23 grudnia 1506 r. Przetrwały one ponad 100 lat, do czasu kiedy w latach 1623-1629 zostały złupione przez Szwedów. Do 1683 r. katedra dysponowała jedynie kilkugłosowym pozytywem, sprowadzonym staraniem kanonika Besthaviusa. W 1683 r. biskup Michał Radziejowski powierzył wybudowanie nowych organów znakomitemu mistrzowi z Gdańska Danielowi Nitrowskiemu, po których empora wraz z szafami i barokowym prospektem zachowały się do dziś. Organy te miały 27 głosów podzielonych na trzy sekcje (manuał główny, pozytyw i pedał), trakturę mechaniczną i wiatrownice klapowo-zasuwowe. Przez około 250 lat ich istnienia poddawane były konserwacji, strojeniu i różnym niewielkim przebudowom, które wykonywali organmistrzowie tacy jak: Casparini, Frölich, Mittke, Terletzki, Goebel.

Wysłużony instrument przetrwał do 1934 roku, kiedy powierzono prace renowacyjne istniejącej od 1929 r. bartoszyckiej filii firmy Kemper z Bartoszyc, której główna siedziba znajdowała się w Lubece). O to zlecenie zabiegała również firma Bruno Goebel & Söhne z Królewca, postawiono jednak na sławniejszego w Niemczech Emmanuela Kempera. Organmistrz zdecydował się jednak na budowę nowych organów o trakturze elektropneumatycznej z wiatrownicami systemu woreczkowo-wentylowego, zachowując jednocześnie zabytkowe szafy z prospektem. Nowe organy miały 35 głosów podzielonych na cztery sekcje (Positiv, Hauptwerk, Schwellwerk, Pedalwerk). Instrument Kempera był znacznie większy od organów Nitrowskiego. Piszczałki rozmieszczono także poza szafą organową na emporze. Zainstalowano wtedy w prospekcie słynną miedzianą trąbkę hiszpańską 8’. Ze względu na znaczne ograniczenia przestrzenne, stół gry połączono elektrycznie z organami i umieszczono go na posadzce katedry w pobliżu łuku tęczowego, w znacznym oddaleniu od organów. W tym czasie Kemper wybudował również 13-głosowe organy chórowe, również połączone elektrycznie ze stołem gry (manuały: IV i V oraz pedał), wspólnym dla obu instrumentów. W czasie II wojny światowej organy fromborskie uległy znacznej dewastacji.

W 1946 r. opiekę nad katedrą fromborską przejęli księża salezjanie. W 1960 r. ks. Józef Sianko, salezjanin, metodą gospodarczą doprowadził oba instrumenty katedralne do stanu używalności, a z czasem uzupełniono brakujące głosy, czego w poszczególnych etapach dokonywały firmy Truszczyńskiego, Sobiechowskiego i Biernackiego. Po tych pracach, podczas generalnego remontu (przeprowadzanego przez firmę Kamiński z Warszawy) zadecydowano, że niektóre dobudowane głosy trzeba usunąć z powodu odmienności charakteru brzmienia od oryginalnych głosów Kempera (wiele głosów było wykonanych z cynku). W latach 1977-1979 pod nadzorem i według projektu prof. Jana Jargonia z Krakowa firma Kamińskich dokonała zmian w dyspozycji. Niektóre głosy wymieniono na inne, wykonane z lepszych materiałów. W ten sposób osiągnięto obecną dyspozycję. Od końca lat 70., kiedy miała miejsce ostatnia rozbudowa i remont generalny, do 2012 r. opiekę nad organami sprawował Andrzej Kowalewski. Z okazji świąt Bożego Narodzenia 2013 r. organy otrzymały odnowioną klawiaturę pedałową oraz nową ławkę z możliwością regulacji wysokości siedzenia. Prace wykonała firma Cynar z Wrocławia. Obecnie planowana jest rozbudowa instrumentu, między innymi o dodanie dwóch głosów 32' do pedału.

Zakres manuałów: C–f3; zakres pedału: C–f1.


Budowniczy
Emmanuel Kemper
Rok zakończenia budowy
1935
Liczba głosów
65
Liczba klawiatur
5+P
Traktura gry
elektro-pneumatyczna
Traktura rejestrów
elektro-pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIManuał IIIManuał IVManuał VPedał
Sekcja chórowa 
1. Kwintadena 8’1. Kwintadena 16’1. Flet kryty 8’1. Flet kryty 8’1. Flet 8’1. Pryncypał 16’
2. Rurflet 8’2. Pryncypał 8’2. Salicjonał 8’2. Flet 4’2. Pryncypał 4’2. Subbas 16’
3. Pryncypał 4’3. Flet otwarty 8’3. Unda maris 8’ [2x]*3. Pryncypał 2’3. Flet 4’3. Bas Kwintowy 10 2/3’ **
4. Gemshorn 4’4. Gemshorn 8’4. Pryncypał wł 4’4. Kwinta 1 1/3’4. Blokflet 2’4. Oktawa 8’
5. Oktawa 2’5. Oktawa 4’5. Rurflet 4’5. Oktawa 1’5. Kwinta 1 1/3’5. Flet kryty 8’
6. Flet 1’6. Flet kryty 4’6. Flet lésny 2’6. Terccymbel 3x [2/5'+1/3'+1/4']6. Acuta-cymbel 4X6. Chorałbas 4’
7. Tercjan 2X [1 3/5'+1 1/3']7. Kwinta 2 2/3’7. Szałamaja 4’7. Vox humana 8’7. Alikwoty 4X [5 1/3'+3 1/5'+2 2/3'+2 2/7']
8. Mixtura-acuta 4X [1'+2/3'+1/2'+1/3']8. Oktawa 2’8. Dulcjan 16’Sekcja chórowa8. Mixtura 5X [4'+2 2/3'+2'+1 1/3'+1']
9. Róg krzywy 8’9. Mixtura 5X [1 1/3'+1'+2/3'+1/2'+1/3']9. Sesquialtera 2X [2 2/3'+1 3/5']8. Pryncypał 8’9. Puzon 16’ ***
10. Trąbka fr. 4’10. Mixtura 5X [2'+1 1'3'+1'+2/3+1/2']9. Gemshorn 8’10. Trąbka 8’
11. Trąbka hiszp. 8’11. Cymbel 3X [1/2'+1/3'+1/4']10. Oktawa 4’Sekcja chórowa
12. Obój 8’11. Rurflet 4’11. Subbas 16’
Dzwony12. Kwinta 2 2/3'12. Flet 8’
13. Oktawa 2'13. Chorałbas 2x [4'+2']
14. Mixtura 5x
Pomoce
Stella+Angelica

Połączenia:
I – II, III – II, III – I, II – ped., I – ped., III – ped., V – IV, V – ped. IV – ped., V – II, IV – II

3 wolne kombinacje ogólne
Automat pedałowy
2 wolne kombinacje pedałowe
Tutti
Połączenie rejestrów z wolnymi kombinacjami
Wyłączniki indywidualne głosów językowych
Wyłącznik połączeń z crescenda
Wałek crescendo (10-stopniowy)
Tremolo man. I
Tremolo man. III
Tremolo man. IV
Żaluzja manuału III
Przypisy
*) głos przeintonowany na francuski Voix Céleste
**) głos kryty wąskomenzurowany
***) C-H drewniany, od c metalowy
Stół gry

Stół gry






Źródło

Na podstawie oględzin własnych
Zdjęcia: Piotr Grabowski

Autor
Artur Banaszczyk


Ostatnia modyfikacja: 2026-09-17 00:18:03