Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego – sala nr 12 (organy historyczne) Katowice (śląskie)

Zabytkowe organy mieszczące się w sali nr 12 zostały zbudowane dla kościoła parafialnego w Przyszowej koło Limanowej. Instrument powstał prawdopodobnie w latach 30. XIX w., a jego twórcą mógł być Jan Baranowski ze Starego Sącza.

Omawiany obiekt służył przyszowskiej wspólnocie do czasu wybudowania nowego kościoła, do którego okazał się za mały. Instrument został więc sprzedany, zaś w nowej świątyni zbudowano 22-głosowy, pneumatyczny instrument autorstwa Józefa Brylli z Krapkowic.

W 1958 roku zabytkowe organy kupiła parafia Najświętszych Imion Jezusa i Maryi w Katowicach-Brynowie. Podczas transportu do Katowic szafa organów uległa dość poważnym zniszczeniom, dlatego też zlecono organmistrzowi Franciszkowi Magierze zasłonić wybrakowaną szafę „płotem” z niemych piszczałek. W latach 70. Magiera dokonał pewnych zmian w instrumencie (m.in. dobudował trzygłosowy manuał „pomocniczy” o zakresie zaledwie 2,5 oktawy. Głosy tego manuału zostały wykorzystane także w sekcji pedału). Organy były używane w liturgii do roku 1999. Wówczas parafia brynowska zdecydowała się na zakup większych organów firmy Marcussen & Søn z Aabenraa (22 głosy, dwa manuały i pedał, traktura mechaniczna), a zabytkowy instrument przekazała do konserwacji.

Przed demontażem instrumentu powstała kompletna dokumentacja historyczno-konserwatorska sporządzona przez Małgorzatę Trzaskalik-Wyrwę oraz projekt restauracji i przywrócenia oryginalnego wyglądu i dyspozycji, odkrytych w trakcie badań nad instrumentem. Było to możliwe, ponieważ zmiany dokonane przy jego adaptacji w 1958 roku nie ingerowały w zabytkową materię organów, która dzięki temu zachowała się w znacznym stopniu.

Kompleksowa renowacja objęła wszystkie części składowe zabytkowego instrumentu. Odnowieniem zespołu brzmieniowego i elementów mechaniki instrumentu zajmował się organmistrz Mieczysław Klonowski; zrekonstruował on również pierwotną, dwugłosową sekcję pedału. Przywrócona została oryginalna wysokość stroju (a¹ = 465 Hz), zastosowano również historyczną temperację Werckmeister III. Prace przy polichromii szafy organowej i rekonstrukcję ozdób snycerskich wykonała pracownia konserwacji zabytków Katarzyny Dzienniak. Cała rekonstrukcja instrumentu trwała prawie cztery lata. Dzięki niej instrument powrócił do swojego pierwotnego stanu.

Po odrestaurowaniu organów pierwotnie planowano przenieść je do drewnianego kościółka św. Barbary w Górze koło Pszczyny. Ostatecznie, staraniem ks. Eugeniusza Krasonia, przy pomocy katowickiego Urzędu Miasta instrument trafił do Akademii, wzbogacając jej liczne zbiory organowe. Obecnie jest to jeden z najstarszych obiektów działającego przy uczelni Muzeum Organów Śląskich i zarazem jedyny zabytkowy instrument w posiadaniu polskich uczelni muzycznych.

Inauguracja odnowionego instrumentu, połączona z koncertem prof. Marka Toporowskiego, odbyła się 22 marca 2004 roku. Towarzyszyła jej wystawa ukazująca historię instrumentu i poszczególne etapy konserwacji. Organy stały początkowo w sali kameralnej na parterze, a obecnie stoją w sali nr 12.

Prospekt pięcioosiowy, trójwieżyczkowy. W wieżach znajduje się po siedem piszczałek, w polu z lewej strony środkowej wieży – 14, z prawej zaś 13. Stół gry wbudowany w lewy bok szafy.

Skala manuału: CDEFGA−f³ (krótka oktawa); skala pedału: C–c. Wiatrownice klapowo-zasuwowe.

CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH GŁOSÓW

MANUAŁ

Pryncypał 4’ – piszczałki metalowe, otwarte, E–f³ w prospekcie;
Kryty 8’ – drewniany;
Flet-min. 4’ – drewniany, otwarty, o szerszej menzurze niż Dolce;
Kwinta 2 2/3’ – piszczałki metalowe, otwarte;
Oktawa 2’[–4’] – z repetycją na c², piszczałki metalowe, otwarte;
Mixtura 1’ [3x] – piszczałki metalowe, otwarte, głos repetujący, układ wyjściowy: 1’+2/3’+1/2’;
Dolce 4’ – brzmienie bardziej fletowe niż smyczkowe, piszczałki drewniane otwarte;
Fl. major 8’ – drewniany, otwarty.

PEDAŁ

Oktawbas 8’ – metalowy, otwarty;
Subbas 16’ – drewniany, kryty.