Kościół Narodzenia NMP (Lipnik) Bielsko-Biała (śląskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Historia kościoła oraz parafii Narodzenia NMP w Lipniku, stanowiącym obecnie dzielnicę Bielska-Białej, sięga końca XIII wieku. Budynek świątyni wzniesiono tuż po lokacji Lipnika, w połowie 1298 r. W tym też roku parafię powołał biskup krakowski Jan Muskata przy aprobacie legata papieskiego przebywającego na zjeździe gnieźnieńskim. Pierwotna, choć wielokrotnie modyfikowana bryła kościoła zachowała się do naszych czasów i dziś stanowi kotłownię obecnego budynku świątyni, zbudowanego w latach 1880-1885 po poważnym pożarze w 1879 roku[1].

Do dziś zachowało się wiele cennych źródeł, które wskazują pośrednio, jak i bezpośrednio na istnienie organów w lipnickiej świątyni na przestrzeni wieków. Należą do nich m. in. potwierdzenia donacji dla organisty lipnickiego z 1454 roku (przez Kazimierza Jagiellończyka) oraz z końca XVII wieku (przez Annę Konstancję z Charęźla Silnicką)[2]. Z kolei dzięki zachowanym dokumentom wizytacyjnym znane są personalia prawdopodobnych organistów: Bartłomieja z Bielan (1596) i Wawrzyńca (1617). Z kolejnych akt wizytacyjnych z lat 1645 i 1679 wynika, że organistami byli kierownicy miejscowej szkoły. W protokole z wizytacji z 1732 r. odnotowano istnienie ambony pod łukiem tęczy oraz pięknie urządzony chór dla kantorów, na którym znajdują się naprawione 7-głosowe organy[3]. Istnienie organów potwierdzają również kolejne zapiski, tym razem z wizytacji 1748 roku. Wspominają one o obecności 7-głosowego pozytywu na jednym z chórów: Chorus binus inferior et superior, in inferiori Choro Organa vulgo dicta Pozytÿw septem voces habent. W późniejszym czasie musiał zostać zastąpiony innymi organami, skoro został przeniesiony do świeżo wybudowanej kaplicy w Białej, jednak po pożarze lipnickiej świątyni i jej odbudowie wrócił z powrotem na poprzednie miejsce. Niewykluczone, że tę pracę mogła wykonać firma braci Rieger; jako ciekawostkę warto wspomnieć, że właśnie w Lipniku w 1884 r. brał ślub Gustaw Rieger (1848–1905), jeden ze współwłaścicieli firmy[4]. Do 1888 roku organistami parafii w Lipniku byli: Jan Maczakowic (zm. 30.04.1737), Tomasz Gieldanowski (1737–1756), Józef I Gieldanowski (1756–1794), Ignacy Walenty Gieldanowski (wspomniany w 1788, grał razem z ojcem Józefem I), Jan [Nepomucen] Gieldanowski (1794–1797), Antoni Gieldanowski (1797–1849), Józef II Gieldanowski (1849–1860), Jan Figwer (1860–1864) oraz Wojciech Rytko (1864–1888)[5].

Z XIX w. pochodzą dwie wzmianki dotyczące remontów instrumentu zamieszczone w Currendzie diecezji tarnowskiej. Według nich w 1857 r. organy były naprawione z kasy kościelnéj za 60 złr.[6], a w 1875 r. Organy zreparowano i wystrojono za 350 złr.[7]

Historia omawianego pozytywu kończy się w roku 1905 r., kiedy rzeczona firma braci Rieger zbudowała nowy instrument (opus 1232) o trakturze pneumatycznej, wiatrownicach stożkowych i 16 głosach w systemie multiplex. Organy te znacząco ucierpiały w trakcie działań wojennych, o czym wspominają kroniki parafialne z 1918 roku: Także i nasze kościelne organy nie ostały się wobec żarłoczności molocha wojny. Zabrano wszystkie cynowe piszczałki prospektowe[8]. Najprawdopodobniej zaraz po zakończeniu I wojny światowej braki zostały uzupełnione. Z kolei o fatalnym stanie kościoła pisał w 1945 roku ówczesny proboszcz ks. Józef Zwardoń: Dnia 1 lipca 1945 r. przybyłem do Białej – Lipnika w charakterze administratora parafii. Straszna druga wojna światowa przyniosła tutejszej parafii zupełne zdezorganizowanie; [...] Kościół parafialny Narodzenia Najśw. Maryi Panny w Białej Lipniku bardzo ucierpiał w czasie wojny od 1 września 1939 r. do 10 lutego 1945 r. Wieża rozbita od pocisków, kawał sklepienia wyrwany w głównej nawie Kościoła. Większość okien zabita deskami[9]. Zapewne także wtedy organy mogły ulec pewnym zniszczeniom. Pomiędzy 1948 a 1958 rokiem generalny remont instrumentu, w ramach którego wymieniono wszystkie mieszki, dodano tremolo oraz przebudowano system powietrzny, wykonała firma Wacława Biernackiego z Krakowa[10]. Niewykluczone, że wtedy także zmieniono napisy na rejestrach z niemieckich na polskie. W 1976 r. instrument ten sprzedano parafii Niepokalanego Serca NMP w Mesznej, gdzie funkcjonuje do dziś (http://musicamsacram.pl/instrumenty/opis/1364-Meszna-Kosciol-Niepokalanego-Serca-NMP). W czasie funkcjonowania organów Riegera w lipnickiej świątyni organistami byli: Teofil Bajorski (1888–1939), Władysław Lindert (1939–1945)[11] oraz Władysław Kanik (1945 lub 1946–1977).

W latach 1976–1977 zbudowano nowe organy, a ich wykonawcą była firma Włodzimierza Truszczyńskiego z Warszawy. Instrument za aprobatą ks. kan. Jana Rychlika, ówczesnego proboszcza, zaprojektował ówczesny organista, wspomniany już Władysław Kanik. Według zachowanych zapisków w kronikach budowa instrumentu posuwała się bardzo powoli ze względu na trudności z zakupem materiałów i opóźnienie kooperantów. W tym samym dokumencie ks. Rychlik określił firmę Truszczyńskiego jako zawodzącą, bardzo nie słowną nie rzetelną [pisownia oryginalna]. Pomimo to 7 czerwca 1977 roku pod przewodnictwem prof. Jana Jargonia z Krakowa odbył się komisyjny odbiór instrumentu, którego wykonanie uznano za bardzo dobre, zaś 10 września, w dzień odpustu parafialnego, organy uroczyście poświęcił ks. infułat Eugeniusz Florkowski, profesor i wieloletni rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Krakowie. Należy jednak wspomnieć, że Władysław Kanik, pomysłodawca budowy nowego instrumentu, nigdy nie zagrał na ukończonym instrumencie, zmarł bowiem kilka dni przed odbiorem instrumentu – 2 czerwca 1977 roku. Jego następcy na tym stanowisku to: Tadeusz Bojdys (1977–1994), Andrzej Mozgała (1994–2007) i Grzegorz Sordyl (od 2007 r.)

Od stycznia do kwietnia 2013 roku przy okazji remontu chóru w kościele oraz koniecznego demontażu organów instrument przeszedł remont, którego wykonawcą był Stanisław Gonciarczyk, organista z pobliskiego bielskiego osiedla Złote Łany, wraz z córką. Prace obejmowały strojenie, czyszczenie, usunięcie drobnych usterek, malowanie szafy, modyfikację elektroniki oraz dodanie połączeń superoktawowych.

Instrument działa w oparciu o trakturę elektropneumatyczną z wiatrownicami stożkowymi. Zasilany jest dmuchawą elektryczną napędzającą trzy miechy pływakowe: jeden dla manuału I i pedału, drugi dla manuału II i trzeci dla manuału III. W organach jest 2156 piszczałek grających i 12 niemych. Prospekt symetryczny, otwarty. Stół gry wolnostojący; organista widzi prezbiterium po swojej prawej stronie.

Skala manuałów: C-a3; skala pedału: C-f1.

Charakterystyka poszczególnych głosów:

MANUAŁ I (w środkowej części szafy organowej)

Bourdon 16' – drewniany, kryty;
Pryncypał 8' – metalowy, otwarty (C-h w prospekcie);
Flet 8' – C-H drewniany kryty, c-a2 drewniany otwarty, b2-a3 metalowy otwarty;
Oktawa 4' – metalowa, otwarta (C-H w prospekcie);
Flet prosty 4' – C-f drewniany kryty, fis-f2 metalowy kryty, fis2-a3 metalowy otwarty;
Quartan 2x [2 2/3' + 2'] – metalowy, otwarty, nierepetujący;
Róg nocny 2' – metalowy, koniczny, o szerokiej menzurze;
Mixtura 5x – metalowa, otwarta, repetująca:
C: 1 1/3', 1', 2/3', 1/2', 1/3'
c: 2', 1 1/3', 1', 2/3', 1/2'
c1: 2 2/3', 2', 1 1/3', 1', 2/3'
c2: 4', 2 2/3', 2', 1 1/3', 1'
Trompet 8' – stopy i roztrąby metalowe.

MANUAŁ II (w prawej części szafy organowej)

Flet kryty 8' – C-a2 drewniany kryty, b2-f3 metalowy kryty, fis3-a3 metalowy otwarty;
Salicet 8' – metalowy, otwarty (C-B w prospekcie);
Pryncypał 4' – metalowy, otwarty;
Bachflet 4' – C-h1 drewniany kryty, c2-f2 metalowy kryty, fis2-a3 metalowy otwarty;
Sesquialtera 2x [2 2/3' + 1 3/5'] – metalowa, otwarta, nierepetująca;
Flet leśny 2' – metalowy, koniczny;
Mixtura Acuta 4x – metalowa, otwarta, repetująca:
C: 2/3', 1/2', 1/3', 1/4'
Gis: 1', 2/3', 1/2', 1/3'
e: 1 1/3', 1', 2/3', 1/2'
c1: 2', 1 1/3', 1', 2/3'
gis1: 2 2/3', 2', 1 1/3', 1'
e2: 4', 2 2/3', 2', 1 1/3'
Obój 8' – metalowy, C-f3 językowy, fis3-a3 labialny.

MANUAŁ III (w środkowej części szafy organowej, położony wyżej i prostopadle w stosunku do pozostałych sekcji brzmieniowych – Kronwerk)

Gedackt 8' – C-H drewniany kryty, c-f3 metalowy kryty, fis3-a3 metalowy koniczny;
Flet rurkowy 4' – C-H drewniany kryty, c-f2 metalowy półkryty rurkowy, fis2-a3 metalowy koniczny;
Pryncypał 2' – metalowy, otwarty;
Gemskwinta 1 1/3' – metalowa, koniczna;
Cymbel 3x – metalowy, otwarty, repetujący:
C: 1/2', 1/3', 1/4'
c: 2/3', 1/2', 1/3'
c1: 1', 2/3', 1/2'
c2: 1 1/3', 1', 2/3'
c3: 2', 1 1/3', 1'
Vox humana 8' – metalowy, C-e3 językowy, f3-a3 labialny.

Pedał (w lewej części szafy organowej)

Pryncypał 16' – drewniany, otwarty;
Subbas 16' – drewniany, kryty;
Oktawa 8' – metalowa, otwarta (C-h w prospekcie);
Flet basowy 8' – drewniany, kryty;
Oktawa 4' – metalowa, otwarta (C-H w prospekcie);
Mixtura 4x [2 2/3' + 2' + 1 1/3' + 1'] – metalowa, otwarta, nierepetująca;
Puzon 16' – drewniany.

Instrument jest utrzymany w stanie bardzo dobrym; jego brzmienie, poza akompaniamentem do celebracji kościelnych, bywa prezentowane podczas okazjonalnych koncertów. Jednym z nich był koncert Władysław Lindert – muzyk z naszej ziemi, który miał miejsce 15 sierpnia 2019 roku (wystąpił wtedy Chór św. Józefa z Zabrzega, sopranistka Kornelia Szczypka, a na organach zagrali: Mateusz Mikołajczyk oraz Daniel Strządała).

Budowniczy
Włodzimierz Truszczyński
Rok zakończenia budowy
1977
Stan instrumentu
Dobry
Liczba głosów
30
Liczba klawiatur
3+P
Traktura gry
elektro-pneumatyczna
Traktura rejestrów
elektro-pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIManuał IIIPedał
1. Bourdon 16'1. Flet kryty 8'1. Gedackt 8'1. Pryncypał 16'
2. Pryncypał 8'2. Salicet 8'2. Flet rurkowy 4'2. Subbas 16'
3. Flet 8'3. Pryncypał 4'3. Pryncypał 2'3. Oktawa 8'
4. Oktawa 4'4. Bachflet 4'4. Gemskwinta 1 1/3'4. Flet basowy 8'
5. Flet prosty 4'5. Sesquialtera 2x5. Cymbel 3x5. Oktawa 4'
6. Quartan 2x6. Flet leśny 2'6. Vox humana 8'6. Mixtura 4x
7. Róg nocny 2'7. Mixtura Acuta 4x7. Puzon 16'
8. Mixtura 5x8. Obój 8'
9. Trompet 8'
Pomoce
Połączenia: M II – M I, M III – M I, Super M I, Super M II – M I, Super M III – M I, M III – M II, Super M II, M I – P, M II – P, M III – P

Stałe kombinacje: Pleno, Tutti
Dwie wolne kombinacje
Crescendo (0-10)
Automat pedału
Włącznik głosów językowych
Tremolo manuału II
Tremolo manuału III
Stół gry

Stół gry

Fragment sekcji manuału II

Fragment sekcji manuału II

Fragment wnętrza szafy organowej. Po prawej Obój 8' z manuału II, u dołu fragment sekcji manuału I, na górze fragment sekcji manuału III

Fragment wnętrza szafy organowej. Po prawej Obój 8' z manuału II, u dołu fragment sekcji manuału I, na górze fragment sekcji manuału III






Opis na medal

Powyższy artykuł został uznany przez Redakcję jako wzorcowy. Jest to szczególne wyróżnienie dla profesjonalnych opisów instrumentów: opartych o bogatą bibliografię oraz wizję lokalną, posiadających wyczerpujący i ciekawy opis, udokumentowanych zdjęciami w wysokiej rozdzielczości oraz powstałych z dbałością o szczegóły. Opis posiadający to wyróżnienie jest wzorem dla wszystkich innych i powinien być przez nie naśladowany. Potwierdza również wiedzę i umiejętności autora w zakresie analizy budowy instrumentu.




Źródło
1) Jan Motak, Historia kościoła NNMP w Bielsku-Białej-Lipniku, http://historia-mapy-bielsko-biala.prv.pl/kosciol-lipnik.html (dostęp: 12.05.2021)
2) Tenże, Organiści lipniccy, http://historia-mapy-bielsko-biala.prv.pl/organisci-lipnik-bielsko-biala.html (dostęp: 12.05.2021)
3) Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, sygn. AVCap 61, s. 1063: Organum fixum vocum 7,
4) Jan Motak, Ołtarz Golgoty – Krzyża świętego w kościele Narodzenia NMP w Lipniku, http://historia-mapy-bielsko-biala.prv.pl/oltarz-golgoty-lipnik.html (dostęp: 12.05.2021)
5) Tenże, Organiści lipniccy...
6) „Currenda” [diecezji tarnowskiej] 1865, nr XIII, s. 102.
7) „Currenda” [diecezji tarnowskiej] 1875, nr XX, s. 182.
6) Kronika parafii NNMP w Bielsku-Białej-Lipniku.
7) Tamże.
8) Tamże.
9) Daniel Strządała, Władysław Lindert i jego Introdukcja-Passacaglia-Fuga (a 5 voci) – zapomniany pomnik muzyki organowej na Śląsku Cieszyńskim (praca dyplomowa), Katowice 2019, s. 23.
Autor
Daniel Strządała


Ostatnia modyfikacja: 2021-05-12 22:04:45

Instytut Teologiczny św. Jana Kantego – aula (Bielsko-Biała) - 11 głosów
Kościół św. Maksymiliana (Aleksandrowice) (Bielsko-Biała) - 51  (46 ) głosów
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa (Bielsko-Biała) - 28 głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!