Kościół farny Nawiedzenia NMP i św. Anny Lubawa (warmińsko-mazurskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Twórcą pierwotnego instrumentu był znakomity organmistrz Christian Neumann z Nowego Miasta Lubawskiego, który wybudował m.in. tak charakterystyczne dzieła, jak w Chełmnie w dawnym klasztorze Cysterek (1613-1619), w kościele farnym św. Tomasza w Nowym Mieście Lubawskim (przed 1634) oraz niezachowane organy w klasztorze cysterskim w Oliwie, fundowane m.in. przez ród Kosów za 1000 florenów, wybudowane w latach 1603-1604. Instrument w Lubawie wykazuje szereg podobieństw z tymi dziełami i powstał najprawdopodobniej również w tym okresie, choć później został przebudowany. Zapewne dlatego w folderze projektu UE „Drewniane perły ziemi lubawskiej – konserwacja drewnianych zabytków celem wzrostu atrakcyjności kulturowej regionu” realizowanego w latach 2017–2020 datowano go błędnie dopiero na II połowę XVIII wieku!

Instrument znajdujący się obecnie w szafie organów Neumanna powstał w zakładzie Eduarda Witteka z Elbląga w 1908 roku i został oznaczony numerem opus 365 (numerację Wittek kontynuował po swoim poprzedniku Auguście Terletzkim). Jego pierwotna dyspozycja była następująca: 

Manuał I
Hauptwerk (C-f3)   
Manuał II
Hinterwerk (C-f3)   
Pedał
(C-d1)
Bordun 16’  Geigenprinzipal 8’ Subbas 16’ 
Prinzipal 8’  Aeoline 8’ Lieblich Gedackt 16’
Gambe 8’  Vox coelestis 8’ Oktavbass 8’
Konzertflöte 8’ Gedackt 8’  
Oktave 4’ Traversflöte 4’  
Rohrflöte 4’    
Mixtur 3-4x    


Połączenia: Pedal Koppel I, Pedal Koppel II, Diskant Koppel I, Diskant Koppel II, Bass Koppel II zu I, Manual Koppel
Urządzenia dodatkowe: Kalkant Glocke, Pedał do żaluzji (niewykonanej)
Stałe kombinacje: Piano, Mezzoforte, Forte, Tutti

W latach 70. XX wieku Kazimierz Urbański z Bydgoszczy wstawił Violonbas 16’ do Pedału i dwurzędowy Cymbel do sekcji manuału II. Zaś w 2015 roku dwa nowe miechy pływakowe z dmuchawą szybkoobrotową wykonaną przez Marka Cepkę z Wronek wstawił Robert Szczygielski z Pieców. Tenże, wobec braku dostatecznych środków na remont kontuaru Witteka, pozyskał od Andreasa Ladacha z Niemiec inny kontuar ze zdemontowanych organów firmy Gebrüder Mayer z Feldkirch (Austria), oceniony pierwotnie jako bardzo sprawny i wstawił w zastanej lokalizacji kontuaru Witteka, czyli po prawej stronie szafy organowej na chórze.

Obecny aparat gry rozlokowany jest następująco: sekcja manuału II znajduje się w poziomie podłogi wewnątrz szafy organowej. Przed nią jest wąski podest, zaś za samym prospektem stoi część sekcji manuału I z Miksturą, co często spotyka się w założeniach Witteka. Głosy 8’ stoją wyżej, na wysokości wykrojów prospektu części zasadniczej założenia wraz z sekcją pedałową i są dostępne jedynie z wysokiej drabiny, gdyż odrzwia szafy obecnie nie otwierają się. Naroża szafy zaopatrzone zostały w zrekonstruowane drewniane ciężkie skrzydła zamykające prospekt, co wymusiło zarówno wzmocnienie konstrukcji boków szafy, jak również podwieszenie tych skrzydeł do stropu na stalowych linkach (są w związku z tym nieruchome). W latach 2017–2020 prowadzono prace w ramach projektu UE w zakresie renowacji drewnianego wyposażenia kościółów ziemi lubawskiej. W kościele farnym między innymi konserwowano strop. Planowano także zastąpić drewniane atrapy piszczałek prospektowych właściwymi wykonanymi z cyny. Było to zbieżne z jednym z najważniejszych elementów prac, którym miało było być przywrócenie właściwej wysokości Rückpositivu, który najprawdopodobniej podczas budowy organów Witteka został drastycznie ucięty w połowie w celu obniżenia jego wysokości i odsłonięcia widoku na ołtarz dla grającego. Niestety prac tych ostatecznie nie przeprowadzono. Wykonano natomiast dezynsekcję, dezynfekcję, renowację i rekonstrukcję polichromii szafy. Odkrywki ujawniły najstarsze opracowanie malarskie w formie dosyć uproszczonej marmoryzacji w odcieniach czerwieni z szarobiałymi i czerwonymi żyłkami oraz malowane na górnych gzymsach girlandy kwiatowe. Na aplikacjach i gzymsach rzeźbionych odkryto warstwy żółtego metalu – złota w płatkach oraz śladowe ilości srebra. Podjęto wówczas decyzję o całkowitym usunięciu wszystkich przemalowań i wtórnych warstw metali wraz z kitami. Na bocznej otwieranej płycinie w nastawie prospektu rozpoznano liczne ryte historyczne napisy, m.in. pochodzący z 1670 roku. Przywrócono właściwe rzeźby, kolorystykę, w tym złocenia i proporcje. Prace te przeprowadziła firma GorekRestauro z Warszawy wraz z firmą Andrzeja Jarmiłki z Torunia.

Ostatnie czynności wykonał organmistrz Andrzej Kowalewski z Braniewa. Działania te polegały na oczyszczeniu instrumentu bardzo mocno zanieczyszczonego w wyniku prac konserwatorskich, jakie miały miejsce przy stropie kościoła, oraz w wyniku naturalnej degradacji substancji drewnianych oraz korozji i utleniania się elementów metalowych. Dokonał renowacji piszczałek drewnianych, z których kilkanaście było tak znacznie zniszczonych przez drewnojady i grzyby, że praktycznie trzeba mówić o ich rekonstrukcji. Zmienił także podłączenie miechów, separując je w zakresie zasilania. Odtąd pierwszy dostarcza powietrze do części zasadniczej sekcji manuału I i pedału, zaś drugi – do sekcji manuału II i głosów 4' z miksturą z manuału I. Szybkoobrotową dmuchawę zakładu organmistrzowskiego Marka Cepki zastąpił cichobieżną dmuchawą firmy Konyves z Węgier. Prace zakończono w marcu 2021 roku.

W ocenie odsłuchowej stosunkowo ładną intonacją uwagę zwraca Pryncypał 8' Witteka znajdujący się w instrumencie. Razi natomiast tylko dwurzędowy i za głośny Cymbel, którego ocena w wyniku braku jego intonacji i stroju była wręcz niemożliwa.

Budowniczy
Eduard Wittek
Opus
365
Rok zakończenia budowy
1908
Stan instrumentu
Dostateczny
Liczba głosów
15
Liczba klawiatur
2+P
Traktura gry
pneumatyczna
Traktura rejestrów
pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIPedał
Hauptwerk Unterwerk Hinterpedalwerk 
1. Bordun 16'1. Geigenprinzipal 8'1. Wiolonbas 16'
2. Prinzipal 8'2. Aeoline 8'2. Subbass 16'
3. Gambe 8'3. Gedackt 8'3. Oktavbass 8'
4. Konzertflöte 8'4. Traversflöte 4'
5. Oktave 4' *5. Cymbel 2x
6. Rohrflöte 4' *
7. Mixtur 3-4x 2 2/3' *
Pomoce
Połączenia: II/I, II/P, I/P
Crescendo
Przypisy
*) głosy znajdujące się przed sekcją manuału II
Stół gry E. Witteka

Stół gry E. Witteka

Elementy traktury

Elementy traktury

Zniszczenia piszczałek drewnianych przed renowacją

Zniszczenia piszczałek drewnianych przed renowacją

Nowy miech z dmuchawą

Nowy miech z dmuchawą

Dekoracja snycerska prospektu – widok z dołu

Dekoracja snycerska prospektu – widok z dołu

Zbliżenie prospektu

Zbliżenie prospektu






Źródło
1. P. Lewko, Ekspertyza w zakresie oceny wykonania elementów zlecenia dot. remontu bieżącego organów w kościele farnym
w Lubawie wykonanego przez Organmistrza Andrzeja Kowalewskiego w wyniku prac firmy konserwatorskiej Pracownia Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki „GorekRestauro” sp. komandytowa
, Gdańsk-Gdynia-Lubawa 2021.
2. M. Trzaskalik-Wyrwa, Ocena stanu zachowania organów piszczałkowych w kościele pw. św. Anny w Lubawie, Warszawa 13.09.2020.
3. W. Łyjak, Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z Elbląga (1857-1908), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 43-63.
Autor
Przemysław Lewko


Ostatnia modyfikacja: 2021-05-14 20:25:04

Kościół św. Barbary (Lubawa) - 6 głosów
Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Michała Archanioła (Lubawa) - 19 głosów
Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej (Lubawa) - 12 głosów

Zaloguj się, aby dodać komentarz!