Kościół św. Jakuba Apostoła Tolkmicko (woj. warmińsko-mazurskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Historia organów fary tolkmickiej jest w dzisiejszym świetle w dużej mierze nieznana. Zapewne już w okresie nowożytnym funkcjonowały w przestrzeni kościoła instrumenty, które za każdym ulegały pożarom, tj. w latach: 1550, 1636 i 1767. Po odbudowaniu fary po ostatnim pożarze w 1768 roku całkowicie nowe organy zbudował Johann Heinrich Westhoff, organmistrz z Braniewa. Nie wiadomo czy w późniejszym okresie poddawano je jakimkolwiek przeróbkom. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1845 roku i mówi o poinformowaniu rejencji w Gdańsku przez kolegium kościoła, że instrument był częściowo niesprawny. Największym problemem były uszkodzone i nieszczelne miechy, które nie dawały dostatecznej ilości sprężonego powietrza. Efektem było stałe rozstrojenie wielu rejestrów. Konieczne prace reperacyjne zlecono w 1853 roku warsztatowi Johanna Rohna z Ornety. Prawdopodobnie instrument został w tym czasie przebudowany i nieznacznie powiększony. Wiadomo też, że w sekcji pedału, poza rejestrami: Principalbass 16’, Subbass 16’, Octavbass 8’, Violon 16’ lub 8’ znajdował się również Posaune 16’. W 1870 roku ponownie zreperowano miechy organów za kwotę 9 talarów i 15 srebrnych groszy, zaś 10 lat później August Terletzki za 55 marek dokonał gruntownego strojenia całych organów. Kolejną reperację wykonał w 1886 roku, za którą wypłacono mu 56 marek. W 1888 roku zapłacono bliżej nieznanemu Johannowi Kernowi z Pogrodzia za prace "na organach" 100 marek i 20 fenigów. Ten sam wykonawca w 1891 roku za 30 marek nastroił instrument, zaś rok później strojenie kosztowało 5 marek. Kolejną niewielką reperację wykonał w 1896 roku również nieznany A. Feldkeller. Były to najprawdopodobniej osoby niezwiązane z organmistrzostwem, który wykonywały różnego typu prace w kościele (m.in. reperację instrumentów dętych występujących w inwentarzach kościelnych). To mogło też doprowadzić do znacznego pogorszenia organów Westhoffa w końcu XIX wieku. Ostatnią reperację wykonał Kern w 1899 roku.

W latach 1901-1902 niewielki gotycki kościół został znacznie rozbudowany o transept i prezbiterium. Powstał w ten sposób jeden z najpiękniejszych ówczesnych obiektów sakralnych w ówczesnej diecezji warmińskiej. Zarządcy kościoła chcąc uzyskać jednorodność stylistyczną wnętrza wyposażyli go w nowe neogotyckie ołtarze i inne obiekty. Przestarzałe organy Westhoffa przynosiłyby ujmę kościołowi. Zdecydowano się więc na budowę zupełnie nowego instrumentu, którą zlecono firmie Orgelbauanstalt A. Terletzki Inh. Ed. Wittek z pobliskiego Elbląga. Początkowo planowano budowę 18-głosowego instrumentu. Jako że kościół św. Jakuba był pod patronatem króla pruskiego, ten partycypował w kosztach budowy. Odpowiedzialne za finansowanie budowy: Urząd Finansowy, Rejencja w Gdańsku, a także Powiatowy Królewski Urząd Budowlany w Elblągu miały również ważny głos w dyskusji na temat wyglądu kościoła, a także organów. Nie zdecydowano się na zachowanie szafy z poprzedniego instrumentu. Urząd Budowlany zaakceptował wzniesienie nowego, neogotyckiego prospektu. Także w pierwszym kosztorysie, w którym zawarto projekt 18-głosowych organów, planowano zachować 6 starych rejestrów pedałowych. W nowym kosztorysie, sporządzonym juz w 1902 roku, planowano przejąć ich jedynie 4. Zamiast tego organy miały być o 2 głosy większe. Pozytywną opinię o planowanej dyspozycji wydał 31 sierpnia 1902 roku prof. Franz Schulz z Berlina. Zapewne krótko po tym podpisano umowę z organmistrzem. Zamówienie zrealizowano jeszcze w tym samym roku.

Nowe organy otrzymały 20 brzmiących rejestrów w dwóch sekcjach manuałowych (Hauptwerk: 9; Nebenwerk: 6) i jednej pedałowej (5 głosów). Wolnostojący stół gry umieszczono tyłem do szafy organowej. Wiatrownice stożkowe obsługiwała pneumatyczna traktura. Aparat brzmieniowy umieszczono w szafie z neogotyckim prospektem na górnej emporze kościoła. Co ciekawe, prospekt organów był katalogowym modelem firmy Terletzki, a później Wittek. Niemal identyczne, różniące się nieco rozmiarami, można do dziś spotkać w Gołdapi (kościół św. Leona, 1894), Elblągu (kościół św. Wojciecha, 1903) czy Toruniu (kościół ewangelicki, 1904). Wzniesiono również niżej emporę, zapewne przeznaczoną dla chórzystów. Nowe organy razem z wyposażeniem z elbląskich warsztatów stolarskich Römera, Mülera i dekoracjami malarskimi Justusa Bornowskiego stylistycznie stanowią do dziś spójną całość. W wieży kościoła ulokowano miech magazynowy z dźwignią do kalikowania.

Wskutek działań wojennych w 1945 roku organy zostały zdewastowane. Prawdopodobnie w okresie powojennym prowizorycznie je naprawiono. Do gruntownego remontu doszło w 1969 roku. Niestety, podczas tych prac zniszczona została oryginalna koncepcja brzmieniowa, którą zastąpiono neobarokową. Remont wykonano z dostępnych wówczas materiałów: wykorzystano istniejące piszczałki, a także wstawiono rejestry wykonane z cynku. Zdaniem Mariana Dorawy prace wykonała firma Kamińskich z Warszawy, co nie znajduje potwierdzenia w archiwum firmy. Niska jakość prac sprawiła, że niewiele ponad 10 lat później instrument był już w złym stanie. W 1989 roku prace remontowe wykonywał organmistrz Andrzej Kowalewski z Braniewa. Kolejne niewielkie reperacje ten sam organmistrz wykonywał w 2008 i 2013 roku. W tym ostatnim roku organy naprawiał również Arkadiusz Popławski, ówczesny organista katedry we Fromborku. Mimo odbywanych prac stan organów pogarszał się coraz bardziej. W latach 2015-2017 organy przeszły kolejny gruntowny remont, wykonany przez A. Kowalewskiego z Braniewa. Niestety, w opinii piszącego te słowa, jak również wielu ekspertów z zagranicy, nie został on wykonany poprawnie. Wnętrze organów wraz z piszczałkami jest zabrudzone. Wiele tonów odzywa się z opóźnieniem, zacina się lub nie odzywa się wcale. W ramach remontu rejestr Siflet 1' został zamieniony na językowy Trompet 8', którego prawdopoodbnie nigdy nie było w organach Witteka. W stole gry na manurbiach brakuje tabliczek z nazwami rejestrów, zaś traktura jest rozregulowana. Wymagany jest kolejny gruntowny remont. Wskazany byłby również powrót do oryginalnej koncepcji brzmieniowej z 1902 roku. Obecna dyspozycja sprawia, że instrument jest niezrozumiałą hybrydą, na której wykonywanie repertuaru z epoki romantyzmu lub baroku jest dość problematyczne.

 

Budowniczy
Eduard Wittek
Rok zakończenia budowy
1902
Stan instrumentu
Zły
Liczba głosów
20
Liczba klawiatur
2+P
Traktura gry
pneumatyczna
Traktura rejestrów
pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIPedał
1. Bordun 16'1. Gemshorn 8'1. Pryncypałbas 16'
2. Pryncypał 8'2. Gedackt 8'2. Subbas 16'
3. Salicet 8'3. Prestant 4'3. Oktawbas 8'
4. Flet otwarty 8'4. Rurflet 4'4. Fletbas 8'
5. Oktawa 4'5. Blokflet 2'5. Chorałbas 4'
6. Flet kryty 4'6. Cymbel 3x 1'
7. Kwinta 2 2/3'
8. Mikstura 3-4x 2'
9. Trompet 8'
Pomoce
Połączenia: II/I, II/P, I/P
Kombinacje stałe: Tutti
Tremolo (nieoryginalne)
Stół gry

Stół gry

Zbliżenie prospektu

Zbliżenie prospektu






Opis na medal

Powyższy artykuł został uznany przez Redakcję jako wzorcowy. Jest to szczególne wyróżnienie dla profesjonalnych opisów instrumentów: opartych o bogatą bibliografię oraz wizję lokalną, posiadających wyczerpujący i ciekawy opis, udokumentowanych zdjęciami w wysokiej rozdzielczości oraz powstałych z dbałością o szczegóły. Opis posiadający to wyróżnienie jest wzorem dla wszystkich innych i powinien być przez nie naśladowany. Potwierdza również wiedzę i umiejętności autora w zakresie analizy budowy instrumentu.






Opracował(a): Bartosz Skop
Źródło: Archiwum Państwowe w Gdańsku, Akta Rejencji Gdańskiej
Chorostian B., Jurkiewicz-Pilska E., "Kościół św. Jakuba Apostoła w Tolkmicku - Przewodnik", Tolkmicko [brak roku wydania];
Dorawa M., karta ewidencyjna organów kościoła św. Jakuba Apostoła w Tolkmicku;
Kowalewski A., http://organykowalewski.com/organy/ [data dostępu: 26.11.2018]
Renkewitz W., Janca J., Fischer H., "Geschichte der Orgelbaukunst in Ost- und Westpreußen von 1333 bis 1944", Bd. II,1, Berlin 2008;
Skop B., lista instrumentów wybudowanych przez firmę Terletzki - Wittek (w przygotowaniu);
Skop B., "Organy kościoła Trzech Króli w Elblągu w XIX i początku XX wieku", praca magisterska (w przygotowaniu);
Wizja lokalna.


Ostatnia modyfikacja: 2018-11-30 19:57:50


Zaloguj się, aby dodać komentarz!