Kościół św. Stanisława Biskupa (franciszkanów) Kalisz (woj. wielkopolskie)

Prospekt

Prospekt

Opis Instrumentu

Instrument wybudowała fabryka organów Stanisław Krukowski i Syn z Piotrkowa Trybunalskiego, kierowana wówczas przez Stefana Krukowskiego, w 1938 roku w szafie instrumentu gdańskiego organmistrza Mertena Friese z lat 30. XVII wieku. Najstarsza wzmianka o instrumencie w kronikach klasztoru pochodzi z listopada 1644 roku, kiedy Anna Śmiglowa przeznaczyła dużą sumę pieniędzy na remont organów znajdujących się w nawie głównej.

Instrument został umieszczony na emporze z późnorenesansową, drewnianą balustradą, której dwa rzędy pól zostały pokryte malowidłami (górne przedstawiają wizerunki świętych, dolne natomiast krajobrazy). Szafa organowa jest przykładem wczesnobarokowego stylu gdańskiego. Ma ona trzy wieże piszczałkowe (środkowa największa) z latarniami akustycznymi zwieńczonymi rzeźbami patronów zakonu oraz "orkiestry anielskiej". Między wieżami znajdują się cztery pola piszczałkowe. Pozytyw balustradowy wybudowany został w takim samym układzie. Pierwotnie szafa miała skrzydła zamykające pola piszczałkowe (świadczą o tym pozostałości zawiasów po bokach), jednakże zostały one zastąpione w I połowie XVIII w. przez późnobarokowe uszy.

Poprzedni, barokowy instrument miał najprawdopodobniej około 30 głosów rozmiesczonych w trzech sekcjach: pozytyw (manuał I), manuał główny (II) oraz pedał. Miechownia została umieszczona w pomieszczeniu za organami na piętrze kruchty kościoła. Z poprzedniego instrumentu zachowało się niewiele: kilka wałków skrętnych, ławki piszczałkowe, mocowania sześciu miechów klinowych w miechowni, ślady mocowania wiatrownic w szafie pozytywu oraz niektóre piszczałki (ołowiane piszczałki głosu Flet 8'). Obecnie w miejscach, w których znajdowały się cięgła registrów, są malowidła św. Cecylii oraz św. Antoniego z Dzieciątkiem.

Prawdopodobnie w XIX wieku instrument poddany został znacznym modyfikacjom: miechy klinowe zastąpiono miechem magazynowym, usunięto sekcję pozytywu pozostawiając jednak szafę oraz zmieniono dyspozycję.  W 1931 roku miał miejsce remont zniszczonego instrumentu, zmieniono wtedy kilka głosów oraz nastrojono instrument. Po kilku latach okazało się, że przeprowadzone prace były niewystarczające: niektóre głosy przestały odpowiadać, miech okazał się za mały oraz organy kompletnie się rozstroiły. Z tego powodu w czerwcu 1938 roku podjęto uchwałę o przebudowaniu organów. Z czterech ofert kapituła wybrała kosztorys St. Krukowskiego z Piotrkowa. Zakres prac obejmował budowę nowego mechanizmu gry z użyciem wiatrownic stożkowych, nowego kontuaru oraz miecha. Pozostać miała zabytkowa szafa organowa oraz materiał piszczałkowy rozbudowany o 6 nowych głosów według następującej dyspozycji: 

Manuał I Manuał II Pedał
Burdon 16' Flet kryty 8' Violon 16'
Pryncypał 8' Salicjonał 8' Subbas 16'
Viola 8' Eolina 8' Oktawbas 8'
Gamba 8' Vox coelestis 8' Fletbas 8'
Flet łągodny 8' Trawers 4' Puzon 16'
Amabilis 8' Nasard 2 2/3'  
Oktawa 4' Pikolo 2'  
Rurflet 4' Tercja 1 3/5'  
Mikstura 3-4rz. Fagot 8'  
Trąbka 8' Klarnet 8'  
     
  Cytra [sic!]  

Planowana dyspozycja została zmodyfikowana ze względu na zbyt małą ilość miejsca wewnątrz szafy organowej. Zmiana ta nastąpiła na późnym etapie prac, wewnątrz kontuaru oraz na wiatrownicach zachowane są inskrypcje z pierwotną dyspozycją. Prace rozpoczęte 4 listopada 1938 roku zakończyły się 15 grudnia tego samego roku. 

Organy utrzymane są w stylistyce romantyzmu. Instrument działa w oparciu o pneumatyczną trakturę gry i registrów systemu tłoczącego. Wolnostojący stół gry znajduje się w miejscu szafy pozytywu (grający siedzi tyłem do prezbiterium). W prospekcie znajdują się pierwsze trzy oktawy Pryncypału 8' (prawe pola piszczałkowe nieme). Pozytyw balustradowy niemy. Sekcja manuału I znajduje się ok. metr nad podłogą po lewej stronie głównej szafy, nad nią dzwony rurowe oraz sekcja manuału II w szafie eksprsyjnej. Flet 8' i Burdon 8' mą wspólne piszczałki oktawy wielkiej. Głos Scharf 3rz. znajduje się na oddzielnych wiatrownicach ustawionych piętrowo we wnęce szafy ekspresyjnej. Mechanizm żaluzji w pełni mechaniczny. Sekcja pedału znajduje się po prawej stronie szafy, pozostawiając minimalną ilość miejsca na dostęp do wiatrownicy od spodu. Dewniane piszczałki sekcji pedału dostarczyła fabryka organów Dominika Biernackiego w Włocławku. Ze względu na małą ilość miejsca w szafie mocno utrudniony jest dostęp do wnętrza instrumentu oraz miechowni. Z tego samego powodu każda sekcja ma dodatkowe wiatrownice, na których stoją dźwięki klawiszy fis3-a3 manuałów oraz cis1-f1 pedału. Wiatrownica II manuału ma 12 dodatkowych tonów dla połączeń 4'. System powietrzny stanowi jeden miech pływakowy z podawaczem i możliwością kalikowania oraz cichobieżna dmuchawa Ventus firmy Laukhuff.

W 1973 roku miał miejsce większy remont instrumentu. Odwrócono wtedy kontuar (pierwotnie był ustawiony przodem do prezbiterium), zainstalowano nową dmuchawę oraz wymieniono część ołowianych przewodów traktury na rurki z tworzywa. W ostatnich latach miała miejsce gruntowna renowacja szafy organowej oraz generalny remont kościoła. Podczas prac w skutek niewłaściwego zabezpieczenia instrument został zdewastowany. W lutym 2019 roku podjęto prace mające na celu  uruchomienie instrumentu, które prowadził warsztat Piotra Dziewieckiego z Jedlińska.

Budowniczy
Stefan Krukowski
Rok zakończenia budowy
1938
Stan instrumentu
Dostateczny
Liczba głosów
26
Liczba klawiatur
2+P
Traktura gry
pneumatyczna
Traktura rejestrów
pneumatyczna
Dyspozycja instrumentu
Manuał IManuał IIPedał
1. Trąbka 8'1. Kwintadena 8'1. Chorałbas 4'
2. Pryncypał 8'2. Salicjonał 8'2. Fletbas 8'
3. Viola 8'3. Eolina 8'3. Oktawbas 8'
4. Flet 8'4. Flet Kryty 8'4. Violon 16'
5. Burdon 8'5. Prestant 4'5. Subbas 16'
6. Oktawa 4'6. Flet 4'Dzwony (C-a)
7. Rurflet 4'7. Róg 2'
8. Kwinta 2 2/3'8. Tercja 1 3/5'
9. Superoktawa 2'9. Sifflet 1'
10. Mikstura 3rz.10. Scharf 3rz.
11. Krummhorn [8']
Pomoce
Połączenia:
II - I 8'
I - Ped
II - Ped
I - I 4'
II - II 4'
II - I 4'
II - I 16'

Tremolo

Piano
Mezzo forte
Forte*
Tutti*
Crescendo
Wolna Kombin.*
Piano Pedał
Włącznik języczk.

Echo manuału II
Stół gry

Stół gry

Włączniki nożne

Włączniki nożne

Wnętrze stołu gry

Wnętrze stołu gry

Dmuchawa i miech

Dmuchawa i miech

Scharf 3ch

Scharf 3ch

Zdjęcie archiwalne z lat 30 XX w.

Zdjęcie archiwalne z lat 30 XX w.






Opis na medal

Powyższy artykuł został uznany przez Redakcję jako wzorcowy. Jest to szczególne wyróżnienie dla profesjonalnych opisów instrumentów: opartych o bogatą bibliografię oraz wizję lokalną, posiadających wyczerpujący i ciekawy opis, udokumentowanych zdjęciami w wysokiej rozdzielczości oraz powstałych z dbałością o szczegóły. Opis posiadający to wyróżnienie jest wzorem dla wszystkich innych i powinien być przez nie naśladowany. Potwierdza również wiedzę i umiejętności autora w zakresie analizy budowy instrumentu.






Opracował(a): Mateusz Ziętek
Źródło: Autopsja
kroniki klasztoru
ks. Antoni Pietrzyk MSF, "Działalność organmistrzowska Stanisława i Stefana Krukowskich (1879-1963)"



Ostatnia modyfikacja: 2019-02-23 13:28:37


Zaloguj się, aby dodać komentarz!